Kvi / Greinar

Almenn kvarskun

Hva er almenn kvarskun?

Almenn kvarskun er mun alvarlegri en s kvi ea hyggjur sem flk finnur fyrir dags daglega. Henni fylgja miklar og vivarandi hyggjur og spenna sem virast ekki eiga sr neina srstaka orsk. eir sem eru me almenna kvarskun bast alltaf vi a eitthva hrilegt gerist og hafa elilega miklar hyggjur, til dmis af heilsunni, ryggi snu ea annarra, heimilishaldi, fjrmlum ea vinnu. Svo virist sem um tta s a ra svo a engin htta s til staar og flk geri sr yfirleitt ljst a hyggjur ess su r lausu lofti gripnar. Til a mynda getur vikomandi haft af v stugar stulausar hyggjur a eitthva hrilegt komi fyrir stvini hans. Anna dmi er a ttast stugt a vera sagt upp vinnu svo a frammistaa s afinnanleg. Stundum er erfitt a festa reiur a hva a er nkvmlega sem vikomandi hefur hyggjur af, a eitt a urfa a takast vi hvunndaginn getur valdi kva.

Flk me almenna kvarskun virist ekki geta losna vi hyggjur snar, jafnvel tt a geri sr ljst a kvinn er meiri en tilefni er til. a virist einnig frt um a slaka og oft erfitt me a sofna ea halda svefni. hyggjunum fylgja oft lkamleg einkenni, srstaklega skjlfti, taugakippir, vvaspenna, hfuverkir, pirringur, sviti og hitakst. Einnig getur flk fundi fyrir svima ea andnau. Sumir finna fyrir glei ea urfa oft a fara salerni og enn arir eru me kkk hlsinum. Mrgum me almenna kvarskun bregur auveldar en rum. Algengt er a eir sem eru me almenna kvarskun su oft reyttir og eigi erfitt me einbeitingu. 

Yfirleitt hefur almenn kvarskun ekki fr me sr miklar hmlur daglegt lf og starf einstaklinga. lkt v sem vera vill me margar arar kvaraskanir forast flk me almenna kvarskun yfirleitt ekki kvenar astur. Almenn kvarskun veldur v hins vegar a flk er stugri spennu sem dregur r flki mtt. Ef rskunin er mjg mikil getur hn v haft mikla heftingu fr me sr og valdi v a jafnvel einfldustu daglegu athafnir vera afar erfiar.

Hva einkennir almenna kvarskun?

Almenn kvarskun einkennist af v a einstaklingar finna fyrir vivarandi hyggjum og spennu sem ekki eiga sr elilegar skringar mia vi astur og eru mun meiri en s kvi sem elilegt er a flk finni fyrir.

Algengustu einkennum almennrar kvarskunar m skipta rennt:

Lkamleg einkenni: 

Vvaspenna: skjlfti, geta ekki slaka , eirarleysi, reyta, verkir baki og hlsi og spennuhfuverkur. rvun sjlfra taugakerfinu: stuttur andardrttur, r hjartslttur, svitna, svimi, hita- og kuldakst, t vaglt, einkenni fr meltingarfrum svo sem magaverkir, glei, brjstsvii, ropar, vindgangur og niurgangur. 

Hegunareinkenni: 

Ofrvun: sfellt veri, pirringur, bregur elilega miki, erfileikar vi a sofna, vaknar oft. 

Einkenni sem koma fram hugsun: hyggjur og kvi varandi framt: hyggjur af eigin framt, fjlskyldu, vinum ea eigum.

eir sem jst af almennri kvarskun leita oft til heilsugslu og algengt er a kvartanir eirra leii til tmafrekra og drra rannskna lkamlegum einkennum n ess a nokkur skring finnist. 

Flk me lkamleg einkenni, svo sem meltingartruflanir ea hfuverk, tti a segja lknum snum fr v hafi a hyggjur og er yfirspennt, en slkt gti leitt til rttrar greiningar almennri kvarskun. 

Hverjir f almenna kvarskun?

Almenn kvarskun myndast smm saman og venjulega finnur flk fyrst fyrir henni sku ea unglingsrum hn geti einnig byrja eftir a fullorinsaldri er n. Almenn kvarskun er algengust kvaraskana, fjrum sinnum algengari en felmtursrskun og risvar sinnum algengari en einfld flni; hn er einnig risvar sinnum algengari en geklofasjkdmur og gehvrf.

Erlendis hafa rannsknir snt a um 4-7% einstaklinga jist af almennri kvarskun einhvern tma vinni og a tla m a um 3-4% jar hafi almenna kvarskun hverju ri. slandi virast essar tlur vera mun hrri. rannskn Jns G. Stefnssonar, Eirks Lndal, Jlusar K. Bjrnssonar og su Gumundsdttur (1994) 1087 slendingum fddum ri 1931 kom ljs a 21,7% eirra hfu uppfyllt greiningarskilmerki almennrar kvarskunar einhvern tma vinni og a 7,7% uppfylltu au egar rannsknin var ger. v virist sem slendingar su kvnari en arar jir.

Almenn kvarskun er algengari hj konum en krlum, erlendis eru um 55-60% eirra sem greinast me almenna kvarskun konur. rannskn Jns G. Stefnssonar, Eirks Lndal, Jlusar K. Bjrnssonar og su Gumundsdttur (1994) kom ljs a slandi greinast tvr konur me almenna kvarskun mti hverjum karli. Ekki er ljst af hverju essi kynjamunur stafar.  Almenn kvarskun hj ldruum kemur eins fram og hj eim sem yngri eru. 

Upphaf kvarskunar er oft tnings- ea unglingsaldri, jafnvel tala sumir um a hafa veri kvnir fr barnsku ea svo lengi sem eir muna eftir sr. Hj brnum og unglingum snast hyggjur og kvi oft um frammistu ea getu eirra skla ea rttum jafnvel svo a ekki s veri a meta au ar. Sum brn vera elilega upptekin af stundvsi, nnur hafa miklar hyggjur af miss konar hamfrum, svo sem jarskjlftum ea kjarnorkustyrjldum. Brn me almenna kvarskun eru oft srlega hlin, afar rugg og fullkomnunarsinnar sem vinna verkefni gjarnan aftur og aftur ar sem au stta sig ekki vi rangur sinn. Algengt er a au skist miki eftir hli og viurkenningu og urfi stugt hughreystingu a halda, bi hva varar frammistu sna og arar hyggjur. Mikilsvert er a greina almenna kvarskun sem fyrst, en mefer getur btt lfsgi flks verulega og v tti a beita henni svo fljtt sem aui er.  

Hva veldur almennri kvarskun?

Almenn kvarskun sr eins og flestar arar geraskanir a einhverju leyti lffri- og erfafrilegan grunn, en orsakast af samspili einstaklings og umhverfis hans. Eins og me arar raskanir er ekki ljst hversu str ttur hvors um sig er.

Sterkar vsbendingar eru um a kvaraskanir gangi a einhverju leyti erfir. Athuganir ttingjum eirra sem hafa almenna kvarskun hafa snt a 20% eirra hafa lka almenna kvarskun, 50% felmtursrskun, 31% einfalda flni og 7% flagsflni. Lffrilegar rannsknir almennri kvarskun hafa leitt ljs a um einhver frvik s a ra nmi vitaka innan eirra kerfa sem adrenaln verkar . Ofvirkni sertnns kvenum hlutum heila virist einnig hafa hrif, en lyf sem draga r framleislu ea virkni sertnns draga r kvaeinkennum. Greinilega er v um lffrilegan grundvll kvaraskana a ra sem erfist a einhverju leyti. er ljst a lffrilegir ttir eru einungis rtin a vanda hins kvna, reynsla einstaklingsins, vibrg hans og umhverfi vihalda og magna einkennin. Hugrnar slfrikenningar telja a kvi s vibrag vi httu sem einstaklingurinn skynjar. Stug bjgun rvinnslu upplsinga veldur v a einstaklingur ofmetur httur og fyllist v kva. eir sem eru kvnir ttast a geta ekki haft stjrn ea ri vi r gnir sem eim finnist steja a sr ea tti umhverfinu sem valda hyggjum. A auki virist sem um hrif lfsstls s a ra ar sem eitt aaleinkenni eirra sem stugt eru me hyggjur er a eir frast mjg miki fang og ofhlaa sig verkefnum, byrg og skyldum. egar etta rennt fer saman, lffrilegur veikleiki, hugsanabjgun og of miki lag vera lkur almennri kvarskun meiri.

Hvernig fer greining fram?

Greining almennri kvarskun helst a fara fram hj klnskum slfringi ea gelkni. ar sem allar kvaraskanir geta haft lkamlega orsk ea hrifatt er mikilvgt a lknisrannskn fari fram ur en gehjlpar er leita. Til a mynda getur hfleg fengis-, lyfja- ea koffnneysla kalla fram einkenni sem eru afar lk kva. Einnig geta msir sjkdmar, svo sem truflun skjaldkirtilsvirkni, valdi kvaeinkennum. Lknisrannskn er srstaklega mikilvg ef einkenni koma sngglega fram en vera ekki rakin til sku ea unglingsra.

Helstu upplsingar vi greiningu eru fengnar me tarlegu vitali, en jafnframt eru notu stlu slfrileg prf, spurningalistar og jafnvel upplsingar fr astandendum. Tvennt arf a athuga vi greiningu; fyrsta lagi arf a greina hvort um almenna kvrskun s a ra samkvmt greiningarvimium og hvort um einhverja ara gerna fylgikvilla s a ra. ru lagi arf a f skra mynd af v hvaa hrif vandinn hefur daglega virkni og lf einstaklingsins til a hgt s a sna mefer og markmi hennar a rfum hvers og eins. Sem dmi m nefna a mefer hefur mismunandi markmi eftir v hvort kvarskunin hefur aallega hrif starf, svefn ea samskipti einstaklings.

Greiningarkerfi Aljaheilbrigismlastofnunarinnar (ICD-10) setur eftirfarandi vimi fyrir greiningu almennrar kvarskunar:

Randi kvaeinkenni flesta daga a minnsta kosti nokkrar vikur, yfirleitt einhverja mnui. Yfirleitt er meal einkenna:

  • kvi (hyggjur af framtinni, eins og hengdur upp r, einbeitingarleysi o.s.frv.)
  • vvaspenna (eirarleysi og fitl, spennuhfuverkur, skjlfti, geta ekki slaka )
  • ofvirkni sjlfra taugakerfinu (sundl, svimi, sviti, r hjartslttur, r andardrttur, meltingargindi, munnurrkur o.s.frv.).

egar um brn er a ra, mikil rf upprvun og miklar lkamlegar kvartanir.

Einkenni annarra raskana ( nokkra daga einu), srstaklega unglyndis, tilokar ekki greiningu almennrar kvaraskanar, en vikomandi m ekki n greiningarvimium fyrir unglyndi, flni, felmtursrskun ea rttu- rhyggju.

Samkvmt greiningarkerfi bandarska gelknaflagsins (DSM-IV) urfa eftirfarandi einkenni a vera til staar til a hgt s a greina almenna kvarskun:

Greiningarvimi fyrir almenna kvarskun (DSM-IV)

1. Yfirdrifinn kvi ea hyggjur fleiri daga en ekki a minnsta kosti 6 mnui. Kvinn og/ea hyggjurnar hafa hrif mrg svi lfi einstaklingsins (t.d. frammistu starfi ea skla).

2. Geta ekki stjrna hyggjunum.

3 . rj ea fleiri eftirtalinna einkenna til staar fleiri daga en ekki sustu sex mnui (eitt einkenni ngir ef um barn er a ra):

  • Eirarleysi
  • reytast auveldlega
  • Erfileikar vi einbeitingu, geta ekki rifja upp
  • Pirringur
  • Vvaspenna
  • Svefntruflanir (erfileikar vi a sofna ea halda svefni ea slmur svefn)

4. hyggjur snast ekki einvrungu um au efni sem skilgreina arar geraskanir svo sem a f felmturskast (samanber felmtursrskun), vera sr til skammar (samanber flagsflni), smitast (samanber rttu-rhyggju), vera fjarri heimili ea ttingjum (samanber askilnaarkva), yngjast (samanber lystarstol), hafa margvsleg lkamleg einkenni (samanber fjllkmnunarrskun) ea vera haldinn illvgum sjkdmi (samanber myndunarveiki), a auki eiga einkennin sr ekki sta vegna fallastreitu. 

5. Kvi, hyggjur ea lkamleg einkenni valda umtalsverum erfileikum ea hmlun hva varar flagsleg samskipti, starf ea nnur mikilvg svi daglegs lfs. 

6. Truflunin er ekki lfelisleg afleiing efnanotkunar (til dmis eiturlyfja ea lyfjameferar) ea lkamlegs sjkdms (til dmis ofvirkni skjaldkirtils) og sr ekki einvrungu sta samhlia ge- ea roskarskun.

Fylgja arar raskanir almennri kvarskun?

Um rijungur eirra me almenna kvrskun hafa enga fylgikvilla.

Almenn kvarskun og unglyndi eiga a sammerkt a vera langvinnir kvillar me sveiflukenndri lan. Um 25-30% eirra sem hafa almenna kvrskun eru einnig unglyndir og 20-30% unglyndra n einnig greiningarskilmerkjum fyrir almenna kvarskun.

Allt a 50% eirra sem hafa almenna kvarskun eru persnuleikaraskair. Af eim sem hafa almenna kvrskun sem mjg erfitt er a mehndla eiga 80% vi persnuleikarskun a stra.

Algengt er a arar kvaraskanir greinist me almennri kvarskun. Felmtursrskun greinist 3-27% tilfella, einfld flni hj 21-55% og 16-59% eru flagsflnir. fengis- ea fkniefnavandi er oft samfera almennri kvrskun, meira en helmingi tilfella er tali a kvinn komi kjlfar fengisvandans.

Mefer

v miur halda flestir sem hafa almenna kvarskun a um breytanlegt persnueinkenni s a ra. v leita eir sr oft ekki meferar fyrr en kvinn hefur undi upp sig, svo sem me fengismisnotkun, felmtursrskun ea unglyndi. Aeins um fjrungur eirra sem eiga vi almenna kvarskun a stra f v mefer.

miss konar meferum er beitt vi almennri kvarskun, en engin eirra hefur reynst skeikul. Veri getur um a ra slfrimefer, lyfjamefer ea bland beggja. Vi vgari tilfellum dugar slfrimefer oft, en vi umfangsmeiri vanda er lyfja-og slfrimefer gjarnan beitt samhlia. Mlt er me v a reyna fyrst a byrja mefer n lyfja.

Lyfjamefer

Lyfjamefer er beitt ef kvaeinkennin eru alvarleg og hafa hrif daglega virkni einstaklingsins. Helstu lyfjaflokkar sem notair eru gegn almennri kvarskun eru benzodazepin- og unglyndislyf. Lyfjamefer lknar ekki almenna kvarskun en hn getur slegi einkennin. Yfirleitt er mlt me a lyf su aeins notu um skamma hr vi almennri kvarskun ea egar einkenni eru mjg br. egar lyfjatku er htt koma einkennin oft fram aftur, einnig er nokkur htta aukaverkunum og jafnvel netjun. Ef einkennin eru yfiryrmandi og gera einbeitingu mgulega er lyfjamefer oft beitt fyrstu samhlia slrnni mefer.

Hugrn atferlismefer

Hugrn atferlismefer nefnist s slfrimefer sem helst er mlt me vi almennri kvarskun. Kvi flk ttast oft a ra ekki vi astur, missa stjrn, missa viti, vera sr til skammar ea a eitthva hrilegt komi fyrir stvini ess. essar hyggjur auka kva og ar me er kominn vtahringur ar sem hyggjur auka kvaeinkenni sem aftur leia af sr meiri hyggjur og svo koll af kolli. Helsta einkenni almennrar kvarskunar er a flk hefur ekki einungis hyggjur af hverju sem er, heldur einnig elilega miklar hyggjur af v a vera me hyggjur. essar annars stigs hyggjur snast um eli og tni hyggjuhugsananna og til dmis hvort r muni leia til ess a vikomandi missi viti. A auki telur flk oft a hyggjurnar su nausynlegar til a vera undir a bi ef eitthva hrilegt kemur fyrir ea til a gta fyllsta ryggis. hyggjur leia til aukins nmis fyrir neikvum upplsingum sem aftur veldur v a fleiri og fleiri hrmungar virast mgulegar og ar me fjlgar hyggjuefnunum enn. Grunnhugmynd hugrnnar meferar er a hgt s a finna og breyta eim hugsunum ea hyggjum sem kveikja og vihalda kvanum. Fyrsta skrefi er a finna hvenr kvinn ltur sr krla og hvaa sjlfru hugsanir fylgja honum. Hugsanirnar eru san vegnar og metnar og eftir v sem flk gerir sr betur grein fyrir hversu rkstuddar r eru er hgt a ra njar leiir til a takast vi r astur sem ur vktu kva. Hugrn atferlismefer byggir a miklu leyti heimavinnu, ar sem flk er til dmis lti fylgjast me og skr eigin hugsanir, tilfinningar og hegun. ar sem ein afleiing stugs kva er a flk erfitt me a slaka er slkunarjlfun oft str ttur mefer. Frsla um slkun, slkunarfingar, slkun vvahpa og myndunartkni eru hluti af eim aferum sem nttar eru til a jlfa hfnina til a slaka , jafnvel astum sem annars hefu valdi miklum kva. Slfrimefer arf a sna a hverjum og einum og slfringur og meferaraili ttu a semja saman meferartlun sem hgt er a endurmeta reglulega samrmi vi framvindu. Algengt er a flk finni fyrir umtalsverum bata eftir um tta til tu tma.

Arar slfrimeferir, svo sem stuningsmefer ea slgreining, taka yfirleitt lengri tma. ll vinna fer fram tmunum. Sumir telja a slkar aferir geti henta betur en hugrn atferlismefer eim sem eiga vi almenna kvarskun a stra vegna falla ea tta sem tengjast fort eirra.

Breytingar lfsstl me minnkun lags og almennri jlfun daglegra bjargra einstaklinga geta einnig haft mikil hrif. Margir eirra sem jst af almennri kvarskun eru alltaf " fullu" og ar sem eir hafa haft vivarandi kva um lengri tma gera eir sr oft ekki grein fyrir v lagi og hyggjum sem fylgir lffstl eirra. A finna betra jafnvgi milli starfs, fjlskyldu, maka og eigin hugamla getur veri afar mikilvgt. Vi mefer er mikilvgt a athuga lfsstl einstaklingsins og greina lagstti og mguleg vibrg vi eim.

Sjlfshjlp er mikilvg egar um kvaraskanir er a ra v a daglegar venjur hafa mikil hrif kvaeinkenni. Meal ess sem magnar kva og hgt er a stjrna a einhverju leyti er svefn, reykingar, fengisneysla, koffnneysla (kaffi, te, skkulai, kladrykkir), lyf, llegt matari, ltil hreyfing, ng slkun og far tmstundir.

Batahorfur

Batahorfur eirra sem skja mefer vi almennri kvarskun eru yfirleitt gar. ar sem mefer og markmi eru einstaklingsbundin getur veri a sumir geti stefnt a v a htta a hafa hyggjur af hyggjum snum eru arir sem vnta ess eins a geta n elilegri virkni daglegu lfi. ess verur a gta a kvi er elilegur og nausynlegur undir kvenum astum. eim sem hafa tt vi kvaraskanir a stra httir til a krefjast ess af sjlfum sr a finna ekki framar fyrir kva. egar elilegur kvi ltur sr krla tra eir v a meferin hafi misheppnast og fara a hafa hyggjur af kvanum sem leitt getur til ess a allt fari sama far og ur. v er afar mikilvgt a flk geri sr grein fyrir v a einhver kvi er elilegur og httulaust stand.

msir ttir hafa hrif gang meferar, til a mynda versnar tliti ef um mikla gerna fylgikvilla ea fengis- ea lyfjamisnotkun er a ra. Su lkamleg einkenni svo sem meltingartruflanir, verkir ea skjlfti mjg mikil vill einnig brenna vi a einstaklingar efist um a um gernt vandaml s a ra og taki v ekki slrnni mefer af heilum hug.

Hvert er hgt a leita og hva geta astandendur gert?

Hvert a leita?

Ef um berandi lkamleg einkenni er a ra er nausynlegt a ganga r skugga um a ekki s um lkamlega sjkdma a ra og v elilegt a leita fyrst til heimilislknis. Einnig er hgt a leita beint til slfringa ea gelkna sem geta mist veitt mefer ea vsa flki fram. Slfringa og gelkna er hgt a nlgast gegnum brajnustu ea gngudeildir sjkrahsa og stofum.

Hva geta astandendur gert?

Astandendur sj oft fyrr en hinn kvni hvenr um verbak virist tla a keyra og geta bent vikomandi hvernig hin lkamlegu og andlegu einkenni tengjast og jafnvel hvatt hann til a leita sr srfrihjlpar. ar sem lffstll er rkur ttur almennri kvarskun er margt sem astandendur geta haft hrif sem stular a rlegra lfi, meiri slkun og hollari lfsvenjum. Astandendur og vinir vera a minnast ess a ekki er um aumingjaskap ea vesaldm a ra heldur sjklegt stand. Mikilvgt er a hinn kvni finni stuning vandamanna og a hann fi a lsa hyggjum snum n ess a ttast a fla flk fr sr.

Gurn Oddsdttir, M.Sc.  slfri

 

Til baka

Prentvn tgfa 

Skoanaknnun

Hefur lit lkama ns mikil hrif hvernig r lur me sjlfa/n ig ?
Svarmguleikar

Skrning pstlista

Tlvupstfang
Skru ig pstlista persona.is til a f frttir og tilkynningar fr okkur framtinni.
Famlry Umbunarkerfi fyrir brn