Börn/Unglingar / Greinar

Nįmsöršugleikar

Hvaš eru nįmsöršugleikar?

Į sķšunum hér į eftir er aš finna margvķslegar upplżsingar um nįmsöršugleika. Fjallaš er um helstu geršir nįmsöršugleika, hugsanlegar orsakir og mešferšarśrręši. Til frekari glöggvunar er gripiš inn ķ sögur tveggja einstaklinga sem eiga viš nįmsöršugleika aš etja.

Aš SKILJA VANDANN

Sunna

Sunna er hęglįt 14 įra stślka. Sem barn var hśn svo hlédręg aš fólk gleymdi stundum aš hśn var višstödd. Hśn dró sig gjarna inn ķ eigin skel, įtti fįa vini og lék sér żmist viš yngri systur sķna eša ein meš dśkkurnar sķnar. Hśn kallaši hlutina oft röngum nöfnum og hafši óbeit į lestri og stęršfręši ķ skóla. Bókstafir, tölustafir og tįkn voru merkingarlaus fyrir henni. Henni var sagt aš hśn vęri žroskaheft og var sannfęrš um aš žaš vęri rétt. Sjįlfstraust hennar var ķ molum.

Danni

Danni er 23 įra gamall og viršist enn hafa of mikla orku. Hann hefur alltaf įtt afskaplega erfitt meš aš slappa af, og žegar hann var lķtill hoppaši hann stundum į sófanum ķ marga klukkutķma žangaš til aš hann örmagnašist. Danni gat aldrei setiš kyrr ķ grunnskóla og truflaši kennslu, en žar sem hann var vingjarnlegur drengur reitti hann fulloršna sjaldan til reiši. Žegar Danni var ķ žrišja bekk varš ljóst aš hann ętti viš nįmsöršugleika aš strķša. Žį gat hann einungis lesiš nokkur orš og skriftarkunnįtta hans var į viš barn ķ fyrsta bekk. Kennarinn hans lagši til aš hann sęti eftir um bekk en eftir annaš įr ķ žrišja bekk var hegšun hans enn til vandręša og lestrar- og skriftarkunnįtta hans hafši ekkert skįnaš.

Danni og Sunna eru uppspunnar persónur, en sögur žeirra eru lżsandi fyrir marga sem eiga viš nįmsöršugleika aš etja.

Hugtakiš nįm er mjög vķtt. Af umhverfi sķnu og samspili viš ašra lęra börn t.d. aš tala, leika sér, reikna, skrifa og lesa. Strangt til tekiš vęri žvķ hęgt aš tala um nįmsöršugleika ef börn eiga ķ vandręšum meš aš tileinka sér eitthvaš af žessu. Žess vegna er jafnan geršur greinarmunur į sértękum nįmsöršugleikum og nįmsöršugleikum sem taka til almennari nįms, t.a.m. mįltöku. Eins og nafniš gefur til kynna nį sértękir nįmsöršugleikar til erfišleika barna viš aš tileinka sér tiltekiš nįmsefni, įn žess aš įhrifanna gęti į öšrum svišum. Hér į eftir veršur einkum fjallaš um sértęka nįmsöršugleika.

Einkenni og greiningarvišmiš fyrir nįmsraskanir er aš finna ķ tveimur greiningarhandbókum. Önnur žeirra kallast DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) og er gefin śt af bandarķska gešlęknafélaginu, hin handbókin heitir ICD (International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems). Ķ Evrópu er notast viš ICD en ķ Bandarķkjunum DSM. Į sķšustu įrum hefur žróunin oršiš sś aš žessi kerfi eru aš lķkjast ę meira hvoru öšru. Umfjöllunin sem hér fer į eftir mišast viš žessi kerfi, žó ašallega ICD. Fjallaš er um formlega greiningu nįmsöršugleika sķšar ķ kaflanum. Ķ ICD-10 flokkunarkerfinu falla sértękir nįmsöršugleikar undir flokk sem heitir raskanir į sįlaržroska. Undir žessum flokki eru einnig: Sértękar tal og mįlžroskaraskanir, Sértęk žroskaröskun į hreyfisamhęfingu og Gagntękar žroskaraskanir.

Į undanförunum įrum hefur mikil umręša veriš um nįmsöršugleika, bęši mešal almennings og fręšimanna. Mešal fręšimanna eru żmsar hugmyndir į lofti um orsakir, greiningu og mešferš. Žessum įlitamįlum veršur ekki gert skil hér. Žess ķ staš er leitast viš aš gefa almennt yfirlit um nįmsöršugleika.

Sértękir nįmsöršugleikar

Sérękra nįmsöršugleika veršur jafnan fyrst vart Ķ skóla. Nemandinn sżnir žį slaka frammistöšu ķ lestri, skrift eša stęršfręši. Rétt er žó aš hafa ķ huga aš žótt nįmsöršugleikar komi nišur į skólastarfi į hugtakiš viš um umfangsmeiri vanda en slakar einkunnir, og aš slök frammistaša barns ķ skóla merkir ekki naušsynlega aš žaš eigi viš nįmsöršugleika aš strķša. Sum börn eru einfaldlega ašeins seinni til en önnur, og til aš um nįmsöršugleika sé aš ręša veršur įkvešnum greiningarvišmišum aš vera mętt. Undir žennan flokk heyra žrķr undirflokkar:

·         Lesröskun (Developmental Reading Disorder)

·         Ritröskun (Developmental Writing Disorder)

·         Reikniröskun (Developmental Arithmetic Disorder)

Lesröskun

Žessi röskun er ef til vill betur žekkt undir heitinu lesblinda eša dyslexia.

Lestur er flóknara ferli en viršist viš fyrstu sżn og byggist į žéttofnu neti af taugafrumum sem tengja saman sjón-, mįl- og minnissvęši ķ heilanum. Til žess aš geta lesiš žarf til dęmis aš:

·         Geta beint athyglinni aš bókstöfunum og stjórnaš augnhreyfingum yfir blašsķšuna

·         Žekkja hljóšin sem bókstafirnir tįkna

·         Skilja orš og mįlfręši

·         Geta tileinkaš sér nż hugtök

·         Geta tengt nż hugtök fyrri žekkingu

·         Geta fest orš og hugtök ķ minni

Lestraröršugleikar geta stafaš af vandkvęšum tengdum öllum ofangreindum žįttum.

Lesblint fólk į oft erfitt meš aš greina mismunandi mįlhljóš ķ oršum. Lesblind börn žekkja oft ekki orš žegar žau eru stöfuš, įtta sig til aš mynda ekki į žvķ aš m-ś-s er sama oršiš og "mśs", og eiga auk žess oft erfitt meš aš finna orš sem rķma. Lestrarrannsóknir hafa leitt ķ ljós aš hvort tveggja eru grundvallaratriši ķ lestrarnįmi. Śtlitiš er žó ekki alslęmt, žvķ žróašar hafa veriš ašferšir sem hafa reynst įhrifarķkar til aš kenna börnum aš žroska žessa hęfileika.

Góš lestrarkunnįtta er žó annaš og meira en aš bera kennsl į orš. Ķ efri bekkjum žegar įhersla er lögš į skilning fremur en orškennsl koma gjarnan fram annars konar lestraröršugleikar tengdir fęrni til aš leggja į minniš nż hugtök, skilja žau og tengja fyrri žekkingu.

Ritröskun

Žaš aš skrifa tengist, lķkt og lestur, margvķslegri virkni ķ heila. Til aš mašur geti skrifaš verša tauganet įbyrg fyrir oršaforša, mįlfręši, hreyfingu handa og minni aš starfa rétt, og skriftaröršugleikar geta stafaš af hömlun į hverju einu žessara sviša. Ritröskun er vitanlega nįtengd lesröskun og mįlžroskaröskunum. Žaš gefur til dęmis auga leiš aš sį sem ekki getur greint mismunandi mįlhljóš ķ oršum mun eiga erfitt meš stafsetningu. Einnig eru börn sem eiga viš ritröskun aš strķša oft ófęr um aš setja fram mįlfręšilega gildar setningar, og fer žaš saman meš tjįningarröskun sem fjallaš er um sķšar.

Reikniröskun

Reikningur er ekki sķšur flókiš ferli en lestur og skrift. Til aš geta reiknaš žarf aš žekkja tölustafi og tįkn, muna margföldunartöfluna, og skilja żmis óhlutstęš (abstract) hugtök svo eitthvaš sé nefnt. Hvert žessara atriša getur reynst börnum nęr ómögulegt. Öršugleikar tengdir tölum eša grunnhugtökum svo sem "plśs" og "mķnus" koma yfirleitt mjög snemma fram. Öršugleikar sem koma fram ķ efri bekkjum tengjast venjulega göllum ķ röksemdafęrslu.

Aš tala, hlusta, lesa, skrifa og reikna skarast allt saman innbyršis og byggist aš miklu leyti į sömu ferlum. Žaš aš skilja mįl liggur til dęmis til grundvallar žvķ aš geta lęrt aš tala og žvķ gefur auga leiš aš röskun sem rżrir mįlskilning mun einnig rżra mįlžroska. Lķtill mįlžroski hamlar svo aftur lestrar- og skriftarnįmi.

Hverjar eru orsakir nįmsöršugleika?

Fyrstu višbrögš foreldra eru oft aš spyrja "hvaš fór śrskeišis?" en sérfręšingar leggja mikla įherslu į aš žar sem enginn veit meš vissu hvaš veldur nįmsöršugleikum er gagnslaust fyrir foreldra aš leita orsaka ķ fortķš barnsins. Žaš kemur einfaldlega svo margt til greina aš ekki er nokkur leiš aš vita meš vissu hvaš veldur. Žvķ er mun skynsamlegra fyrir foreldra aš lķta fram į viš og leita leiša til aš bęta śr vandanum. Žaš kemur hins vegar ķ hlut rannsakenda aš leita orsaka nįmsöršugleika ķ von um betri mešferšir og forvarnir.

Sś var tķš aš sérfręšingar héldu aš allir nįmsöršugleikar stöfušu af einangrušum taugafręšilegum vanda, en rannsóknir hafa sżnt aš dęmiš er töluvert flóknara en svo. Nż gögn benda til žess aš flestar geršir nįmsöršugleika stafi af hömlum ķ bošskiptum milli mismunandi svęša ķ heilanum fremur en aš žeir eigi upptök sķn ķ einhverju einu einangrušu svęši.

Sś kenning sem nś į hvaš mestu fylgi aš fagna leggur til aš nįmsöršugleikar stafi af hįrfķnum göllum ķ byggingu og virkni heilans. Sumir sérfręšingar telja aš slķkir gallar eigi ķ mörgum tilfellum upptök sķn ķ móšurkviši.

Žroskagallar ķ heila į fósturstigi

Į mešgöngu žróast heilinn śr nokkrum ósérhęfšum frumum yfir ķ feiknarlega flókiš lķffęri, geršu śr milljöršum sérhęfšra taugafruma sem tengjast ķ flóknu neti og kallast taugungar. Į mešan heilinn tekur žessum breytingum getur żmislegt fariš śrskeišis sem getur breytt žvķ hvernig taugungar myndast eša tengjast innbyršis.

Į fyrstu stigum mešgöngu myndast heilastofninn sem er įbyrgur fyrir grundvallar lķkamsstarfsemi, svo sem öndun og meltingu. Seinna į mešgöngunni myndast heilabörkurinn, sį hluti heilans sem er įbyrgur fyrir hugsun, og fyrir mišju hans djśp skora sem skiptir heilanum ķ vinstra og hęgra heilahvel. Aš lokum žróast svo mismunandi svęši heilabarkarins og verša mišstöšvar mismunandi skynjunar og hugarferla, svo sem sjónar, heyrnar, athygli, hugsunar og tilfinninga.

Nżjar frumur verša til og mynda ólķka heilastrśktśra, og taugafrumur mynda tauganet sem tengir mismunandi hluta heilans og gera upplżsingum kleift aš berast frį einum hluta til annars.

Heilinn er afar berskjaldašur fyrir hvers konar truflunum į mešgöngu. Ef skemmdir verša snemma į mešgöngu getur žaš valdiš fósturlįti, alvarlegri fötlun eša žroskahömlun. Ef truflun veršur į sķšari stigum mešgöngu, žegar frumur eru oršnar sérhęfšar og farnar aš skipa sér į rétta staši, getur žaš valdiš göllum ķ gerš fruma, stašsetningu eša tengslum žeirra į milli. Sumir sérfręšingar telja aš slķkir gallar geti sķšar valdiš nįmsröskunum.

Ašrir žęttir sem hafa įhrif į žróun heila

Rannsóknir į mannsheilanum og tilraunir į dżrum hafa gefiš żmsar vķsbendingar um žaš hvaš getur fariš śrskeišis ķ žróun heilans og hvers vegna. Mešal žess sem rannsakaš hefur veriš eru hvaša įhrif erfšir, misnotkun lyfja og įfengis, vandamįl į mešgöngu og eiturefni ķ umhverfi hafa į myndun heilans.

Erfšažęttir. Nįmsöršugleikar viršast vera algengari ķ sumum fjölskyldum en öšrum og gefur žaš til kynna aš žeir séu aš einhverju leyti erfšir. Til dęmis er algengt aš foreldri barns sem į erfitt meš aš ašgreina mismunandi mįlhljóš eigi ķ svipušum vanda. Žó er vandi foreldris yfirleitt ašeins frįbrugšinn vanda barnsins og er žvķ ólķklegt aš nįmserfišleikar erfist beint. Žannig gęti foreldri barns sem į erfitt meš aš tjį sig munnlega til dęmis įtt viš ritröskun aš etja. Hugsanlegt er aš smįvęgilegir gallar ķ virkni heila erfist, og aš žessir gallar taki svo į sig mynd nįmserfišleika hver meš sķnum hętti.

Ólķkar fjölskylduašstęšur eru önnur hugsanleg skżring į žvķ aš nįmsöršugleikar eru tķšir ķ sumum fjölskyldum og fįtķšir ķ öšrum. Börn lęra tungumįliš aš miklu leyti af foreldrum sķnum, og ef foreldrar eiga til dęmis erfitt meš aš tjį sig og tala vitlaust og lķtiš viš börn sķn, er ekki ólķklegt aš žaš komi fram ķ mįlöršugleikum hjį börnunum.

Įfengis-, tóbaks- og lyfjanotkun. Żmis lyf sem tekin eru į mešgöngu berast beint til fósturs og rannsóknir benda til žess aš neysla įfengis, tóbaks og annarra lyfja geti haft skašleg įhrif. Žungušum konum er žvķ rįšlagt aš halda allri neyslu lyfja ķ lįgmarki mešan į mešgöngu stendur.

Rannsóknir hafa sżnt aš męšur sem reykja į mešgöngu eignast aš jafnaši smęrri börn. Žetta er nokkurt įhyggjuefni žar sem smęrri börn, žį sérstaklega börn sem eru léttari en 10 merkur viš fęšingu, eru berskjaldašri fyrir żmsum kvillum. Nįmsöršugleikar eru žar į mešal.

Įfengisdrykkja į mešgöngu viršist geta skašaš taugafrumur ķ heila fósturs. Mikil drykkja į mešgöngu getur leitt til fósturskemmda vegna įfengis (fetal alchohol syndrome), heilkennis sem gerir žaš oft aš verkum aš börn fęšast langt undir ęskilegri žyngd og getur orsakaš žroskahömlun, ofvirkni og bęklun. En jafnvel tiltölulega hófsöm drykkja į mešgöngu getur haft įhrif į žroska barnsins og skert nįmsgetu, athygli og minni. Enginn veit meš vissu hvar hęttumörkin liggja, og er konum žvķ rįšlagt aš drekka sem minnst stuttu fyrir mešgöngu og mešan į mešgöngu stendur.

Vištakanemar (receptors) eru heilafrumur sem taka viš bošum frį skynfrumum ķ hśš, augum og eyrum og gera okkur kleift aš bregšast viš įreitum ķ umhverfinu. Eins og viš höfum séš koma sumar geršir nįmsöršugleika fram ķ vanhęfni til aš greina mįlhljóš og bókstafi, og telja sumir rannsakendur aš nįmsöršugleikar komi til af göllušum vištakanemum. Nżlegar rannsóknir benda til žess aš misnotkun fķkniefna į mešgöngu valdi skemmdum ķ vištakanemum fósturs. Kókaķn, og žį sérstaklega sś gerš žess sem reykt er og kallast krakk, viršist til aš mynda hamla myndun vištakanema ķ heila.

Vandkvęši į mešgöngu og viš fęšingu. Vandkvęši į mešgöngu eru mešal mögulegra orsaka nįmsöršugleika. Žaš kemur fyrir aš ónęmiskerfi móšur bregšist viš fóstrinu og rįšist į žaš lķkt og um sżkingu vęri aš ręša. Žetta viršist leiša til žess aš nżjar heilafrumur setjist aš į röngum staš ķ heilanum. Viš fęšingu snżst stundum upp į naflastrenginn og sśrefni nęr ekki til barnsins ķ einhvern tķma. Ef sśrefnisskortur varir nógu lengi er hętt viš skemmdum ķ heila barnsins, sem sķšar geta leitt til nįmsöršugleika.

Eiturefni ķ umhverfi barns. Rannsakendur hafa litiš til eiturefna ķ umhverfi barna sem mögulegrar orsakar lęrdómsöršugleika. Fram aš eins įrs aldri eru nżjar heilafrumur og tauganet enn aš myndast, og heilinn žvķ enn afar berskjaldašur fyrir hvers konar truflunum. Hugsanlegt er aš eiturefni ķ umhverfi raski ešlilegri žróun og virkni heila.

Athygli rannsakenda hefur ašallega beinst aš tveimur efnum, kadmķum og blżi. Cadmium, sem er notaš viš vinnslu vissra tegunda stįls, getur borist ķ jaršveg og žašan ķ matvęli. Blż var eitt sinn mikiš notaš ķ mįlningu og bensķn og getur enn fyrirfundist ķ gömlum vatnslögnum, Amerķsk dżrarannsókn hefur sżnt fram į samband milli blżs og lęrdómsöršugleika hjį rottum. Heilastarfsemi ķ rottum sem hafšar voru ķ umhverfi rķku af blżi varš afbrigšileg og nįmsgeta minnkaši. Įhrifin vöršu ķ margar vikur eftir aš rotturnar voru fluttar ķ blżlaust umhverfi.

Nż gögn benda einnig til žess aš lęrdómsöršugleikar žróist frekar hjį krabbameinssjśkum börnum sem hafa gengiš ķ gegnum lyfja- eša geislamešferš mjög ung. Žetta viršist sérstaklega įberandi hjį börnum sem fengiš hafa geislamešferš viš heilaęxli.

Eru nįmsöršugleikar tengdir mismun ķ heila?

Rannsóknir sem boriš hafa saman fólk sem greinist meš nįmsöršugleika og fólk sem ekki į viš nįmsöršugleika aš etja hafa gefiš til kynna įkvešinn mun į byggingu og virkni heila. Nżleg rannsókn leiddi ķ ljós mun į mįlsvęši sem er aš finna ķ bįšum heilahvelum og kallast planum temporale. Ķ lesblindu fólki er žetta svęši jafnstórt ķ bįšum heilahvelum, en ķ fólki sem ekki er lesblint er vinstra svęšiš įberandi stęrra en žaš hęgra. Sumir rannsakendur telja aš lestraröršugleikar tengist žessum mun.

Vķsindamenn vonast til žess aš frekari rannsóknir muni leiša ķ ljós hvernig mismunur ķ byggingu og virkni heila stušlar aš nįmsöršugleikum og hvernig hęgt sé aš mešhöndla og koma ķ veg fyrir žennan mun.

Rannsóknir ķ hugfręši og skynjunarsįlfręši

Minnstu hljóšeiningar mįlsins kallast fónem. Oršiš "bęr" er t.d. myndaš śr žremur fónemum (/b/, /ę/ og /r/). Til žess aš segja eitt tiltekiš orš žarf viškomandi aš finna rétt hljóš, raša žeim saman į réttan hįtt og segja sķšan oršiš. Žetta ferli tekur örskamma stund, raunar svo skamma aš viš tökum ekki eftir žvķ. Žegar lestur er annars vegar breytist žetta ferli. Žį žarf aš bśta oršiš nišur ķ fónemin sem žaš stendur saman af. Ef ekki tekst aš bśta oršiš nišur mun viškomandi eiga ķ erfišleikum meš aš lesa. Fjölmargar rannsóknir hafa sżnt aš vitund barna um aš talaš mįl samanstandi af oršum sem hęgt sé aš bśta nišur ķ smįar hljóšeiningar (fónem) skipti grķšarlega miklu mįli um žaš hvort börn munu eiga ķ lestrarvanda eša ekki. Vitund um žennan eiginleika mįlsins kallast hljóškerfisvitund. Rannsóknir į hljóškerfisvitund hafa veitt mönnum innsżn ķ žaš hvert megi rekja lestrarvanda žeirra sem eru meš lesröskun. Slķkt er afar mikilvęgt til aš gera lestrarkennslu skilvirkari.

Gróft į litiš mį segja aš lestur feli ķ sér tvennt: Afkóšun og skilning. Žeir sem eru meš lesröskun eiga ķ vandręšum meš hiš fyrra. Žeim tekst ekki aš bśta oršin nišur ķ hljóšeiningar. Slķkt kemur ķ veg fyrir aš lesandinn žekki oršiš. Žessi hęfni er sértęk, hśn hefur ekki įhrif į ašra žętti hugarstarfsins. Hér er žvķ komin lķkleg skżring į žvķ hvers vegna börn meš ešlilega greind geta įtt ķ erfišleikum meš lestrarnįm. "Afkóšunarvandinn" kemur ķ veg fyrir aš lesandinn skilji žaš sem hann les af žvķ aš hann žekkir ekki oršin.

Rannsóknir benda til žess aš viš upphaf skólagöngu er einkum tvennt sem getur spįš fyrir um hversu greišlega barni gengur aš lęra aš lesa. Ķ fyrsta lagi hvort barniš kann stafrófiš og ķ öšru lagi hvort žaš hafi įttaš sig į hljóšaeiginleikum mįlsins (hljóškerfisvitund). Foreldrar geta kennt börnum stafrófiš meš hefšbundnum ašferšum. En hvernig er hęgt aš kenna börnum hljóškerfisvitund? Żmsar ašferšir eru til. Žaš er til dęmis hęgt aš fara ķ rķmleiki meš barninu, kenna žvķ ljóš, žulur og benda žeim į hvaš eru löng orš og stutt.

AŠ LEITA SÉR HJĮLPAR

Sunna

Žegar Sunna var komin ķ sjötta bekk og gat ekki ennžį leyst einföld stęršfręšidęmi fór móšir hennar meš hana til sįlfręšings sem lagši fyrir hana nokkur próf. Žar kom ķ ljós kom aš Sunna įtti erfitt meš aš sjį samhengiš milli tįkna og merkingar žeirra, og stóš žaš ķ vegi fyrir mįl-, lestrar- og reikningsžroska hennar. Žrįtt fyrir žessa öršugleika męldist Sunna meš greind yfir mešallagi žegar lagt var fyrir hana greindarpróf. Sįlfręšingurinn setti Sunnu fyrir żmsar ęfingar til aš hjįlpa henni aš sigrast į vandanum, og lagši auk žess til aš hśn sękti sér mešferšar viš lįgu sjįlfsįliti og žunglyndi.

Danni

Žegar Danni var ķ fimmta bekk sendi kennarinn hann til skólasįlfręšingsins. Auk žess aš vera greindur hvort tveggja les- og skrifblindur var Danni greindur meš athyglisbrest meš ofvirkni. Honum var gefiš lyfiš Ritalin sem dregur śr einkennum ofvirkni og bętir athygli og var auk žess fęršur ķ sérdeild, sem betur var bśin til aš męta nįmsžörfum hans en venjuleg bekkjardeild var umkomin. Kennarinn ķ sérdeildinni einbeitti sér aš žvķ aš bęta lestrarkunnįttu Danna og kenna honum aš hlusta betur. Žar sem rithönd Danna var léleg lęrši hann aš vinna skólaverkefnin į tölvu. Žegar Danni var 16 įra gamall stóšst hann samręmdu prófin og fékk inni ķ menntaskóla žar sem er sérdeild fyrir nemendur meš nįmsöršugleika.

Fyrstu merki um nįmsöršugleika

Nś til dags eru żmsar leišir fęrar til žess aš leišrétta nįmsöršugleika, en til žess aš hęgt sé aš leysa vanda veršur fyrst aš įtta sig į žvķ aš hann sé til stašar.

Ungabörn eru venjulega undir ströngu eftirliti foreldra og heilsugęslu sem fylgjast meš žvķ hvort og hvenęr helstu žroskaįföngum er nįš. Foreldrarnir bķša spenntir eftir fyrsta brosinu, fyrsta skrefinu og fyrsta oršinu og ķ ungbarnaskošun er fylgst meš žroskamerkjum sem ögn erfišara er aš greina.

Foreldrar eru venjulega fyrstir til aš taka eftir žvķ ef barn er óešlilega seint til aš nį fyrstu žroskaįföngunum og barnalęknirinn kann aš taka eftir vķsbendingum um smįvęgilega taugaröskun, svo sem skorti į samhęfingu. Žaš eru hins vegar bekkjarkennarar sem įtta sig yfirleitt fyrstir į žvķ aš barn į viš nįmsöršugleika aš etja.

Stundum getur lišiš langur tķmi įšur en nįmsöršugleikar eru greindir, ef žeir eru greindir į annaš borš. Einkum į žaš viš ef um er aš ręša hęglįt og kurteis börn, og nįmsöršugleikar eru sķst greindir hjį börnum sem eru yfir mešallagi greind og nį prófum žrįtt fyrir aš eiga ķ erfišleikum. Hins vegar eru mun meiri lķkur į aš vandi ofvirkra barna sé greindur sökum žess hve truflandi hegšun žeirra er. Žó er ofvirkni oft ekki greind fyrr en börn eru komin į skólaaldur, žrįtt fyrir aš hśn komi venjulega fram fyrir fjögurra įra aldur.

Žótt barn nįi ekki öllum žroskaįföngum į réttum tķma žarf žaš ekki endilega aš vera merki um varanlega nįmsöršugleika. Barn getur veriš ašeins seint til en nįš jafnöldrunum innan skamms. Ef barn er hins vegar fariš aš dragast langt aftur śr jafnöldrum į einhverju sviši žroska, dęmi eru um nįmsöršugleika ķ fjölskyldunni, eša barniš er seint til į mörgum žroskasvišum er rétt aš leita sérfręšimats sem fyrst.

Formleg greining nįmsöršugleika

Nįmsöršugleikar eru opinberlega skilgreindir sem marktękur mismunur į greind og hęfni einstaklings mišaš viš aldur. Žetta merkir til dęmis aš 10 įra gamalt žroskaheft barn sem hefur einungis nįš mįlžroska sex įra gamals barns vęri ekki greint meš mįlžroskaröskun, žar sem žaš hefur nįš eins góšu valdi į tungumįlinu og greind žess leyfir. Viš myndum hins vegar segja aš 10 įra gamalt barn sem er ķ mešallagi greint en getur ekki skrifaš einfalda setningu eigi viš nįmsöršugleika aš strķša.

Nįmsöršugleika mį greina óformlega meš žvķ aš lķta į tafir ķ nįmsžroska. Ķ nešri bekkjum grunnskóla er litiš į tveggja įra töf į einhverju nįmssviši sem nokkuš öruggt merki um nįmsöršugleika. Ķ efri bekkjum er tveggja įra töf ekki eins alvarleg og žvķ mišaš viš meira en tvö įr. Formleg greining fer aftur į móti fram meš žvķ aš leggja fyrir barniš żmis stöšluš hęfnispróf og bera frammistöšu žess saman viš mešalframmistöšu sambęrilega greindra jafnaldra.

Viš 10 įra aldur gat Sunna enn ekki leyst einföldustu reikningsdęmi žrįtt fyrir aš hśn mętti vel ķ tķma og stęši sig vel ķ öšrum fögum. Žvķ fór móšir Sunnu meš hana til sįlfręšings sem lagši fyrir hana stöšluš reiknings- og greindarpróf. Nišurstöšur prófanna sżndu aš Sunna var yfir mešallagi greind mišaš viš jafnaldra sķna en mörgum įrum į eftir ķ reikningi. Eftir aš ašrar mögulegar orsakir höfšu veriš śtilokašar, svo sem kęruleysi og sjóngallar, var Sunna formlega greind meš reikniröskun.

En fleira getur haft įhrif į nišurstöšur hęfnisprófs en geta barns. Ef byggja į greiningu į prófi veršur aš vera sżnt aš prófiš sé įreišanlegt, aš barniš sé fęrt um aš veita spurningunum athygli, og aš barniš skilji spurningarnar rétt. Įvallt ętti aš vera tryggt aš próf sé įreišanlegt įšur en žaš er tekiš ķ notkun, en sį sem leggur prófiš fyrir veršur aš fylgjast meš žvķ aš athygli og skilningur séu eins og best veršur į kosiš.

Sérstaklega er hętt viš žvķ aš próf vanmeti getu barna sem eiga viš ofvirkni eša athyglisbrest aš strķša. Žrįtt fyrir aš ómögulegt sé aš koma alveg ķ veg fyrir aš einkenni žessara kvilla hafi einhver įhrif er hęgt aš haga ašstęšum žannig aš įhrifin séu minni. Til dęmis er oft hęgt aš bęta frammistöšu meš žvķ aš leggja próf fyrir ķ einrśmi ķ hljóšlįtu og rólegu umhverfi.

Greiningarašferšir eru mismunandi eftir žvķ hvers konar nįmsöršugleikar eiga ķ hlut. Žegar mįlžroskaraskanir eru greindar metur talkennari hversu gott vald barn hefur į framburši, oršaforša og mįlfręši samanboriš viš jafnaldra žess. Sįlfręšingur leggur svo greindarpróf fyrir barniš, og stundum er fenginn lęknir til žess aš athuga hvort barniš hefur sżkingu ķ eyrum eša heyrir af öšrum įstęšum illa. Ef um er aš ręša framburšarröskun eru raddbönd og hįls skošuš af talmeinafręšingi.

Žegar um er aš ręša öršugleika ķ skóla er reiknings-, lestrar- og skriftargeta metin meš stöšlušum prófum. Auk žess er reynt aš śtiloka aš annaš liggi aš baki lélegri frammistöšu en skortur į getu, til dęmis aš barniš sinni nįminu ekki almennilega, eša sé sjón- eša heyrnarskert.

Athyglisbrestur meš ofvirkni einkennist af óstżrilįtri og hvatvķsri hegšun. Börn sem žjįst af AMO eiga til dęmis afar erfitt meš aš sitja kyrr og geta ekki einbeitt sér aš sama verkefni ķ meira en stutta stund. Žau tala óhóflega mikiš, grķpa stöšugt fram ķ, og handfjatla, missa, og tżna hlutum meira en ešlilegt er. Til aš greina athyglisbrest meš ofvirkni žarf aš ganga śr skugga um aš einkennandi atferli sé til stašar, sé mun żktari en gengur og gerist hjį börnum į sama aldri, og hafi veriš įberandi ķ langan tķma.

Foreldrar ęttu alltaf aš vera vakandi fyrir įstandi barna sinna, og vera ķ góšu samstarfi viš skóla til žess aš rįša śr hverjum žeim vanda sem upp kemur. Ef foreldra grunar aš barn žeirra eigi viš nįmsöršugleika aš strķša,en finnst skólinn ekki veita vandanum neina athygli, geta žeir leitaš stašfestingar į grun sķnum hjį mešferšarašila utan skólans. Skólum ber skylda til aš sinna žörfum allra nemenda eins vel og hęgt er, og ęttu foreldrar įvallt aš fylgjast meš žvķ aš nįmsskilyrši barna žeirra séu eins og best veršur į kosiš.

Menntaśrręši

Flestir skólar į Ķslandi bjóša upp į einhverja sérkennslu fyrir börn meš nįmsöršugleika. Flestir skólar bjóša upp į aukatķma utan venjulegrar stundatöflu og ķ sumum skólum eru sérdeildir starfręktar allan daginn. Yfirleitt eru börn meš nįmsöršugleika ķ venjulegum skólabekk og męta ķ aukatķma žess utan, en ef nįmsöršugleikar barna eru mjög alvarlegir sękja žau stundum fęrri tķma ķ venjulegum skólabekk og eyša hluta śr vikunni ķ sérdeildarbekk.

Žegar metiš er hvaša nįmsleiš hentar barni best er fyrst athugaš hvar styrkur žess og veikleikar liggja. Erfišleikar sumra barna eru mjög afmarkašir og oft mį byggja į kunnįttu į einu sviši nįms til aš bęta śr vankunnįttu į öšru. Einnig er athugaš hvort minni, sjón og heyrn starfi rétt, og hvort hreyfižroski sé ešlilegur. Til dęmis er jafnan athugaš hvort barn sem į ķ erfišleikum meš aš greina aš mismunandi mįlhljóš heyri aš öšru leyti vel, og hvort hreyfižroski barns sem į ķ skriftaröršugleikum sé ešlilegur.

Žegar geta barns hefur veriš metin eru sett fram nįmsmarkmiš og įętlun um hvernig žeim skuli nįš. Meš markvissri įętlun og nįmstękni sem snišin er aš getu og žörfum barnsins nęst oft undraveršur įrangur.

Oft getur reynst vel aš nįlgast nįmsefniš śr mörgum įttum og virkja meš žvķ sem flest skynfęri og hęfileika. Til dęmis eru orškennsl gjarnan kennd meš žvķ aš lįta barniš horfa į, bera fram, skrifa og stafa hvert nżtt orš. Stundum eru börn einnig lįtin skrifa orš ķ sand til žess aš virkja snertiskyn. Margir sérfręšingar telja aš eftir žvķ sem fleiri skynfęri eru virkt viš kennslu verši börn lķklegri til aš tileinka sér nįmsefniš.

Ef barniš į viš framburšarerfišleika aš strķša getur talkennsla veriš mjög gagnleg. Ķ talkennslu eru lagšar fyrir börn żmsar ęfingar sem geršar eru til aš bęta mįlhęfni. Börn eru til aš mynda lįtin hafa eftir orš og mįlhljóš eftir aš hafa hlustaš į talkennarann bera žau fram, horft į hvernig raddfęrin hreyfast, og fundiš hvernig raddböndin titra. Auk žess sem börn eru lįtin ęfa framburš mismunandi mįlhljóša og orša er žeim til dęmis kennt aš gera żmsar ęfingar meš tungu og vörum sem aušvelda framburš og lįtin horfa ķ spegil mešan žau tala.

Żmsar óhefšbundnar kennsluašferšir eru nś ķ mótun. Til dęmis er veriš aš rannsaka hvort nota megi tölvur til aš hjįlpa fólki meš skilningsraskanir til aš skilja męlt mįl. Sumar skilningsraskanir stafa af žvķ aš heilinnn er óešlilega lengi aš vinna śr mįlhljóšaupplżsingum og gerir žaš fólki erfitt aš greina merkingu talašra orša. Į mešan talfęri okkar leyfa ekki aš viš tölum nema takmarkaš hęgt eru talforrit svo haganlega bśin aš hęgt er aš hęgja nęr endalaust į žeim. Žvķ er hęgt aš žjįlfa hęfni fólks til aš greina aš mįlhljóš meš žvķ aš lįta tölvu tala löturhęgt ķ fyrstu og auka svo hrašann smįm saman eftir žvķ sem skilningur eykst.

Fįanleg lyf

Lyf eru sérstaklega gagnleg börnum sem žjįst af athyglisbresti meš ofvirkni. Rannsóknir hafa sżnt aš Ritalin og Dexedrine stemma stigu viš ofvirknieinkennum ķ meira en 70 af hverjum 100 tilvikum og skila sér ķ bęttri einbeitingu skömmu eftir inntöku. Žegar annaš lyfiš skilar ekki tilętlušum įrangri virkar hitt oft betur. Venjulega virka lyfin ķ žrjįr til fjórar klukkustundir ķ senn og eru horfin śr lķkamanum eftir hįlfan sólarhring. Lyfjagjöf er yfirleitt hagaš žannig aš įhrifa lyfjanna gęti mest į helsta annatķma ķ skóla. Žess ber aš geta aš lyf eins og Ritalķn bęta ekki nįmsstöšu eša hęfni barnsis, žau draga einungis śr einkennum athyglisbrests meš ofvirkni. Žaš skal einni haft ķ huga aš Ritalķn er einungis gefiš žeim börnum sem greinast meš AMO, ekki hefur veriš sżnt fram į aš lyfiš hafi marktęka verkun į sértęka nįmsöršugleika.

Undanfarin įr hefur fulloršnu fólki sem žjįist af athyglisbrestum veriš gefin sömu lyf meš įgętum įrangri. Ķ hęfilegum skömmtum skerpa žau athygli og draga śr hvatvķsri hegšun. Athyglisraskanir geta veriš grķšarleg félagsleg fötlun fyrir fulloršiš fólk og lyf hafa veitt mörgum įšur óžekkt sjįlfstęši meš žvķ aš gera žeim kleift aš vinna fyrir sér og sjį um sig aš öšru leyti.

Sem stendur hafa ekki fundist nein lyf sem virka viš mįlhömlum og nįmsöršugleikum, en vķsindamenn vonast til žess aš rannsóknir į starfsemi heilans muni leiša til betri śręša

Atferlismótun

Atferlismótun hefur gefiš góša raun til aš hjįlpa börnum meš ofvirkni og nįmsöršugleika. Ķ atferlismótun er ęskileg hegšun barns styrkt meš umbun af einhverju tagi mešan leitast er viš aš veikja óęskilega hegšun. Umbunin getur veriš aukinn leiktķmi, klapp į kollinn, brjóstsykur, athygli eša hvaš annaš sem barniš sękist eftir. Žegar móta į hegšun barns er afar mikilvęgt aš gętt sé fyllsta samręmis, svo aš barniš sjįi skżrt hvaša afleišingar mismunandi hegšun žess hefur. Atferlisfręšingur getur gefiš rįšleggingar og sett saman "prógramm" eša įętlun fyrir foreldra og kennara aš fara eftir. Atferlisfręšingar hafa til fjölda įra rannsakaš hvaša kennsluašferšir skila bestum įrangri ķ kennslu barna sem žjįst af sértękum nįmsöršugleikum. Ķ samrįši viš sérfręšinga er hęgt aš śtbśa sérstakar kennsluįętlanir byggšar į įrangri žessara rannsókna.

Ašrar leišir

Önnur leiš til aš hjįlpa börnum meš nįmsöršugleika er aš gęta žess aš framsetning sé eins og best veršur į kosiš. Til dęmis er hjįlplegt aš vera ķ augnsambandi viš barn meš athyglisröskun mešan talaš er viš žaš, og ef barn į erfitt meš aš skilja męlt mįl getur veriš gagnlegt aš nota myndir og gröf til śtskżringar. Enn fremur geta tölvur reynst skrifblindum börnum afar gagnlegar, og til eru forrit sem sżna stafsetningarvillur ķ tölvuskrifušum texta. Skólasįlfręšingar, sérkennarar og nįmsrįšgjafar ęttu aš geta beint į żmsar handhęgar lausnir sem aušvelda daglegt lķf barns og fjölskyldu. Hafa ber ķ huga aš ekki eru allar mešferšir jafngildar, hversu vķsindalegar og rökréttar sem žęr kunna aš viršast. Ķ gegnum tķšina hafa żmsar kenningar og mešferšir veriš ķ tķsku, ef svo mį segja, žrįtt fyrir aš ķ raun hafi ekki tekist aš sżna fram į aš žęr beri įrangur. Rannsóknir hafa sżnt aš eftirtaldar mešferšir gagnast ekki sem mešferš viš nįmsöršugleikum:

·          Vķtamķnkśrar

·          Lituš sjóngler

·          Breytt mataręši

·          Sykursvelti

·          Höfušbeina- og spjaldhryggsjöfnun

Hvernig geta fjölskyldur tekist į viš vandann?

Börnum meš nįmsöršugleika getur reynst erfitt aš eignast vini mešal jafnaldra og eiga oft viš żmis félagsleg vandamįl aš strķša jafnframt žvķ aš ganga illa ķ skóla.

Börn sem eiga viš alvarlega nįmsöršugleika eša athyglisrbrest aš etja finna oft fyrir miklu óöryggi og vanlķšan sem brotist getur śt ķ óęskilegri félagslegri hegšun. Sum börn fį śtrįs fyrir vanlķšun sķna ķ stöšugum slagsmįlum. Önnur börn verša afar hlédręg og einangrast frį jafnöldrum sķnum.

Félagslegur vandi getur lķka veriš bein afleišing af nįmsöršugleikum. Til dęmis veršur hvatvķs og yfirgangssöm hegšun barna meš AMO gjarnan til žess aš önnur börn foršast aš vera ķ nįvist žeirra. Einnig leiša erfišleikar barns til žess aš tślka hegšun og tal annarra oft til žess aš žaš bregst viš į óvišeigandi hįtt. Žetta getur fęlt ķ burtu žį sem ekki įtta sig į žvķ hvaš liggur aš baki. Stundum nį börn meš nįmsöršugleika betra sambandi viš yngri börn, en hętt getur veriš viš žvķ aš sum börn einangrist ef ekkert er aš gert.

Ef ekki er gripiš inn ķ tķmanlega getur myndast vķtahringur sem erfitt getur reynst aš rjśfa. Mótlęti ķ nįmi og félagslķfi żtir undir vanlķšan og sjįlfsfyrirlitningu sem aftur leišir til frekara vandręša ķ skóla og félagslķfi. Hętt er viš aš barniš glati öllum metnaši og nįmsįhuga og hętti ķ skóla viš fyrsta tękifęri, og félagshęfni getur bešiš varanlegan skaša.

Nįmsöršugleikar barns geta einnig komiš illa nišur į fjölskyldu žess. Foreldrar finna fyrir żmsum blendnum tilfinningum svo sem afneitun, sektarkennd, vanmįttarkennd, vonbrigšum, reiši og örvęntingu. Systkini barnsins geta enn fremur oršiš pirruš į hegšun žess, skammast sķn fyrir žaš eša oršiš öfundsjśk yfir athyglinni sem žaš fęr.

Oft getur žaš hjįlpaš fjölskyldunni aš leita til sįlfręšings eša annars rįšgjafa. Fagleg rįšgjöf getur aukiš skilning fjölskyldunnar į vandanum, veitt fjölskyldumešlimum aukna sjįlfsstjórn og kennt žeim aš takast į viš vandann į uppbyggilegan hįtt.

Einnig reynist foreldrum oft hjįlplegt aš vera ķ sambandi viš foreldra annarra nįmsheftra barna. Gagnkvęmur skilningur er hughreysting fyrir alla ašila og oft er slķkt samband uppspretta gagnlegra upplżsinga og śrręša. Sjįlfshjįlparbękur sem skrifašar eru af fagfólki geta enn fremur reynst gagnlegar.

Önnur leiš til aš hjįlpa börnum meš nįmsöršugleika er aš gęta žess aš framsetning sé eins og best veršur į kosiš. Til dęmis er hjįlplegt aš vera ķ augnsambandi viš barn meš athyglisröskun mešan talaš er viš žaš, og ef barn į erfitt meš aš skilja męlt mįl getur veriš gagnlegt aš nota myndir og gröf til skżringar. Enn fremur geta tölvur reynst börnum meš ritröskun afar gagnlegar, og til eru forrit sem sżna stafsetningarvillur ķ tölvuskrifušum texta. Skólasįlfręšingar og nįmsrįšgjafar ęttu aš geta beint į żmsar handhęgar lausnir sem aušvelda daglegt lķf barns og fjölskyldu.

Aš lokum ber aš hafa ķ huga aš sjįlfstraust og félagslegt öryggi eru allt eins mikilvęgir žęttir ķ lķfi barns og velgengni ķ nįmi. Fjölskyldur ęttu žvķ aš reyna allt sem žęr geta til žess aš skapa börnum sķnum įstrķkt umhverfi, mešhöndla vandamįlin af žolinmęši og sjį til žess aš börnunum finnist žau örugg og elskuš.

Aš HALDA Ķ VONINA

Sunna

Sunna er komin ķ nķunda bekk og hefur gaman af nįminu. Mįlhęfni hennar hefur batnaš og hśn heldur ekki lengur aš hśn sé žroskaheft. Hśn sękir ennžį aukatķma ķ lestri og stęršfręši og sżnir hęga en stöšuga framför. Sunna hefur einnig komist aš žvķ aš hśn er handlagin og nżtur sķn ķ žvķ aš bśa til hśsgögn og föt į dśkkur systur sinnar.

Danni

Danni er 23 įra gamall og nżśtskrifašur śr menntaskóla. Hann er glašlyndur og öruggur meš sig, og įhugasamur um žaš sem hann tekur sér fyrir hendur. Danni į ennžį dįlķtiš erfitt meš aš vera kyrr, er išulega aš handfjatla eitthvaš og grķpur stundum fram ķ fyrir fólki, en kemur aš flestu leyti fyrir eins og hver annar ungur mašur. Hann langar til aš fį vinnu viš aš selja raftęki, og segir įstęšuna vera žį aš hljóšupptökur komu honum ķ gegnum menntaskóla. Hann er trślofašur og stefnir į aš giftast į nęsta įri. Danni og unnusta hans hafa dįlitlar įhyggjur af žvķ aš börn žeirra muni eiga viš nįmsöršugleika aš etja, en segja aš žį žżši ekki annaš en aš fylgjast grannt meš og leita hjįlpar ķ tķma.

Eru möguleikar į aš nįmsöršugleikar eldist af fólki eša hęgt sé aš lękna žį?

Jafnvel žegar nįmsöršugleikar eru žrįlįtir mį finna merkilega margar leišir til žess aš nį fram nżrri kunnįttu og žekkingu og žótt ekki sé til nein algild lękning viš nįmsöršugleikum er tilefni til nokkurrar bjartsżni.

Žrįtt fyrir aš sjaldgęft sé aš truflun ķ heilastarfsemi eldist af mönnum eru żmsar leišir fęrar til žess aš ašlagast ašstęšum og lifa innihaldsrķku lķfi. Danni og Sunna hafa öll komist įfram ķ lķfinu meš žvķ aš žroska žį hęfileika sem žau hafa. Žau hafa ekki veriš "lęknuš" af nįmsöršugleikunum, en hafa fundiš ašrar leišir til aš lęra. Danni gat til dęmis lęrt af hljóšupptökum.

Ķ ungum börnum geta mismunandi heilasvęši oft bętt upp fyrir galla į öšrum svęšum aš einhverju leyti, en eftir žvķ sem viš eldumst veršur heilastarfsemi fastmótašri og ósveigjanlegri. Hęfileikinn til žess aš öšlast nżja kunnįttu er žvķ mestur hjį ungum börnum, en fer aš minnka um og eftir unglingsįr. Af žessum sökum er afar ęskilęgt aš gripiš sé ķ taumana eins snemma og mögulegt er. Žó ber aš hafa ķ huga aš hęfileikinn til žess aš lęra eldist aldrei alveg af okkur, og žaš er aldrei of seint aš bęta viš sig nżrri kunnįttu og žekkingu.

Flest börn lęra į endanum aš tala, žrįtt fyrir aš žaš taki žau mislangan tķma. Sumir nįmsöršugleikar stafa af töfum ķ žroska, og mörg börn nį jafnöldrum sķnum meš tķmanum. Af mįlžroskaröskunum eru framburšar- og tjįningarröskun sjaldnast langvarandi.

Lesblinda reynist oft nokkuš žrįlįt röskun, en žó getur lesblint fólk venjulega nįš umtalsveršum framförum ef žaš fęr góša lestraržjįlfun.

Žaš kann aš taka lengri tķma aš kenna fulloršnu fólki aš sigrast į nįmsöršugleikum, krefjast snjallari kennsluašferša og betra žolgęšis, en žaš er samt sem įšur hęgt. Nś er meira vitaš um lestur og nįm į fulloršinsįrum en nokkru sinni fyrr og žrįtt fyrir aš fulloršnir eigi ekki jafn aušvelt meš nįm og börn, bśa žeir aš żmsum eiginleikum sem börn hafa ekki. Fulloršiš fólk bżr til dęmis aš mikilli lķfsreynslu sem hęgt er aš tengja nįminu til aš gera žaš aušveldara. Og žar sem fulloršnir velja sjįlfir aš lęra, nįlgast žeir nįmiš yfirleitt af meiri stašfestu og įhugasemi en flest börn myndu gera.

Hvaša fyrirheit gefa rannsóknir?

Heilastarfsemi

Nś til dags bśum viš yfir fįgašri tękni til aš draga upp myndir af starfsemi heilans sem gerir okkur kleift aš greina įšur ósżnilega afbrigšileika. Einnig bśa vķsindamenn nś yfir tękni til aš greina tengsl heilafruma og hvernig boš berast žeirra į milli.

Meš žessa tękni aš vopni eru rannsakendur óšum aš varpa betra ljósi į hvaša hlutar heilans eru višrišnir nįm af żmsu tagi. Nś er til dęmis veriš aš rannsaka hvaša svęši ķ heila virkjast viš lestur, annars vegar hjį lesblindu fólki og hins vegar hjį fólki sem ekki er lesblint. Vonast er til aš rannsóknir af žessu tagi muni aš lokum tengja mismunandi nįmsöršugleika mismunandi svęšum ķ heilanum.

Ein leiš sem nś er farin til aš greina orsakir nįmsöršugleika er aš bera saman gerš żmissa hluta heilans hjį börnum meš mismunandi samsetningar af nįmsöršugleikum. Rannsakendur vonast til žess aš slķkar rannsóknir muni aš endingu leiša ķ ljós hvaša mešferšir henta best hverju sinni. Til dęmis hvort sama mešferš muni gagnast börnum sem eingöngu eru lesblind og börnum sem eiga bęši viš lesblindu og athyglisbrest aš etja.

Erfšarannsóknir

Rannsóknir žar sem bornir eru saman eineggja og tvķeggja tvķburar gefa góšar upplżsingar um hlut erfša og umhverfis ķ nįmsöršugleikum. Umhverfisašstęšur tvķbura ęttu aš vera nokkurn veginn žęr sömu, hvort sem um er aš ręša eineggja eša tvķeggja tvķbura, en hins vegar er talsveršur munur į skyldleika. Į mešan eineggja tvķburar hafa sömu arfgerš eru tvķeggja tvķburar ekki skyldari en hver önnur systkini. Žvķ mį gera rįš fyrir žvķ aš ef nįmsöršugleikar fylgjast fremur aš hjį eineggja tvķburum en tvķeggja tvķburum stafi munurinn af erfšažįttum. Fram aš žessu hafa tvķburarannsóknir bent til žess aš erfšažęttir orsaki mįlžroskaraskanir aš einhverju leyti.

Dżrarannsóknir

Tilraunir į dżrum geta gefiš margvķslegar upplżsingar um orsakir nįmsöršugleika sem ekki vęri mögulegt aš leiša ķ ljós meš rannsóknum į mönnum. Nżleg dżrarannsókn leiddi til dęmis ķ ljós aš veirusżking į fósturstigi getur haft įhrif į framtķšar nįmsgetu og vķsindamenn eru nś aš rannsaka įhrif barbitśra og annarra lyfja sem stundum eru gefin į mešgöngu. Rannsóknir sem žessar gefa mikilvęgar upplżsingar um žaš hvers konar vandkvęši į mešgöngu leiša til nįmsöršugleika, og hvernig viš getum hindraš aš žau komi fram.

Rannsóknir ķ sįlfręši

Eins og įšur segir hafa rannsóknir į hljóškerfisvitund nś žegar fęrt menn nęr žvķ aš öšlast skilning į lestrarvanda barna. Žessi vitneskja mun leiša til öflugari kennslutękja og greiša fyrir skimun į lestrarvanda. Nś nżveriš hafa hafist rannsóknir į žvķ hvernig hljóškerfisvitund tengist heilastarfsemi.

Rannsóknir varpa óšum betra ljósi į margvķslegar orsakir og geršir nįmsöršugleika og eftir žvķ sem skilningur okkar dżpkar styttist ķ betri forvarnar- og mešferšarśrręši. Vonir standa til žess aš aukin žekking į byggingu og starfsemi heila muni gera okkur kleift aš koma ķ veg fyrir żmsar geršir nįmsöršugleika og žróa betri lyf til aš mešhöndla žį. Einnig vonast rannsakendur til žess aš geta į nęstu įrum greint betur hvaša ašstęšur og nįmsašferšir henta best börnum sem eiga viš mismunandi geršir nįmsöršugleika aš etja.

Hvert į aš leita eftir ašstoš?

Algengt er aš foreldrar leiti fyrst til sįlfręšings viškomandi skóla ef grunur leikur į aš barniš sé meš sértęka nįmsöršugleika. Sįlfręšingurinn getur kannaš greind barnsins og lagt fyrir žaš żmis önnur próf til aš meta nįmshęfni žess. Sérkennarar hafa einnig mikla reynslu af mešhöndlun nįmsöršugleika. Samvinna skólasįlfręšings og sérkennara getur oft leitt til įhrifarķkra lausna. Žessir ašilar leggja sķšan mat į žaš hvort įstęša sé til aš vķsa barninu lengra ķ formlega greiningu. Foreldrar geta einnig leitaš til sįlfręšinga eša nįmsrįšgjafa sem starfa į stofum.

Formleg greining į sértękum nįmsöršugleikum fer einkum fram į Greiningar-og rįšgjafastöš rķkisins og ķ Lestrarmišstöš Kennarahįskóla Ķslands. Ekki er hęgt aš leita beint til Greiningar- og rįšgjafastöšvarinnar, tilvķsun um mat veršur aš koma frį sérfręšingum (sérkennurum, sįlfręšingum, talmeinafręšingum eša lęknum). Formleg greining į sértękum nįmsöršugleikum barna ķ Reykjavķk fer fram į Lestrarmišstöšinni, žangaš er einnig hęgt aš leita beint ef grunur leikur į aš barn sé meš sértęka nįmsöršugleika.

Steinvör Žöll Įrnadóttir BA ķ sįlfręši
Byggt į efni frį Gešheilbrigšisstofnun Bandarķkjanna

 

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.