Brn/Unglingar / Greinar

roski barna og unglinga

Tilfinningatengsl foreldra og barna

tt maurinn s kallaur herra skpunarverksins eru vst far lfverur eins umkomulausar og hann vi fingu. mean folld, lmb og klfar taka sprett nokkrum andartkum eftir a au lta dagsins ljs, m lengi ba ar til mannsbarni birtist dyragttinni. augum innvgra kunna a la margir mnuir n ess a hinn ni einstaklingur sni lfsmark umfram vol og vl. En ekki er allt sem snist: undir yfirborinu eru undur og strmerki asigi.

Adragandi og upphaf tengsla

Langflest brn mynda mjg sterk tilfinningaleg tengsl vi sna nnustu egar frumbernsku. essi fyrstu tengsl, sem nefnd hafa veri getengsl slensku, eru a msu leyti einst.

Segja m a nttran stuli me msum rum a tengslum barns vi flki sem annast a. Mannsrddin vekur fr upphafi meiri athygli ungra barna en nnur hlj og rar au frekar. Mannsandlit hefur lka srstakt adrttarafl, einkum eru a augu flks sem brnum verur starsnt . Auk ess sj au skrast a sem er 20-25 cm fjarlg fr eim, en a er einmitt fjarlgin milli barns og ess sem heldur v vi a gefa v brjst ea pela.

Brn eru vi fingu bin nokkrum sjlfrum vibrgum: au sjga allt sem snertir svi kringum munninn, grpa allt sem snertir lfann, au grta, stara og seinna brosa au lka, babla og hreyfa sig. essi vibrg eru mikilvg myndun getengsla. fyrstu eru au einangru og markviss, en smtt og smtt tengjast au saman og beinast a eim sem annast barni mest. Taka m sem dmi 3ja mnaa barn sem starir af mefddum huga augu manneskjunnar sem er a skipta v. S tlkar etta einara augnar sem merki um a barni beri kennsl hana, horfir uppglenntum augum mti, brosir, talar og gefur fr sr skemmtileg hlj - sem allt fellur smuleiis elislgan smekk barnsins fyrir skemmtiatrii. a brosir alslt mti og gefur fr sr ngjuhlj sem aftur f fullorna flki til a auka fjlbreytnina og kja alls kyns munn- og hkuhreyfingar - allt atrii sem ungum brnum falla srstaklega ge og styrkja au vali manneskjunni sem mtaila. essi flagslegu samskipti halda san fram anga til annahvort er bi a f ng bili.

Getengsl myndast vi sem svara annig frumstum samskiptahttum barnsins og sinna v a staaldri. Barni lrir smtt og smtt etta flk, hvernig a bregst vi merkjum ess, hvers a getur vnst af v.

gera megi r fyrir mefddum hfileika barnsins til a laast a ru flki, byggist farslt framhald hlju og rvandi vimti astandenda annars vegar og alhlia roska barnsins hins vegar. Til ess a tengjast flki arf barni a geta greint manneskjur fr dauum hlutum og san tvldu fr llu hinu flkinu. Bending um a brn gera vaxandi mli greinarmun hlutum og flki m sj brosi og msum rum vibrgum vi kunnugum og kunnugum.

Framan af lta brn sig litlu vara hver hugsar um au og gera sr jafndlt vi alla. Fr 4-5 mnaa aldri bera au kennsl andlit sinna nnustu og upp r u..b. 6 mnaa aldri fer ekki lengur milli mla a brn gera sr mannamun og bregast mjg lkan htt vi eim sem au ekkja og hinum. Geri einhver kunnugur sr dlt vi au, stara au gjarnan hann stundarkorn og bresta san grt.

a er essum aldri (7-9 mnaa) sem getengslin byrja a mtast. Barni velur sr rfar upphaldspersnur og jafnframt fer a a vera mannafla og hrtt vi njar og framandi astur.

Yfirleitt leynir sr ekki hverjir eru tvaldir bandamenn barns. S a framandi umhverfi ea eitthva bjtar reynir barni me llum rum a komast til eirra. a hjfrar sig upp a vikomandi ea eltir hann rndum. Hverfi hann r augsn kemst barni uppnm, grtur og kallar til a reyna a endurheimta hann. Barni ltur lka frekar huggast af bandamnnum ef harbakka slr. Hafi tilefni veri strvgilegt dugar ekki minna en famlg og kossar. Loks verur barni sur hrtt kunnugu umhverfi og rir frekar a leika sr og fara knnunarleiangra ef einhver hinna tvldu er nrri.

Barni notar tengla (bandamenn) sna sem rugga hfn. Ef a er ruggt ea treystir v ekki a mtailinn veri snum sta, hangir a honum og eltir hann hvert sem hann fer.

Gerur er greinarmunur ruggum og ruggum tengslum. ll tengsl eru fyrstu rugg. Barni er mjg vart um sig, orir helst ekki a sleppa foreldri snu r augsn og er oti til mmmu ea pabba um lei og eitthva vnt gerist. S astandandinn nmur svrunum snum vi barninu og reiubinn til a koma til mts vi mikla ryggisrf ess essu skeii, ttar barni sig smtt og smtt a a getur veri tiltlulega ruggt tt hann fari burtu um stund, hann kemur aftur. Ferir foreldranna og vibrg eru fyrirsjanleg, eim er hgt a treysta. S hegun astandenda hins vegar treiknanleg, ellegar a sem alvarlegra er: hafni foreldrar barni snu ea vsi ryggisleit ess bug, last a ekki ngilega ryggiskennd og heldur fram a vera ruggum tengslum vi . Rtleysi tengslanna kemur fram v a barni er alltaf jafnangistarfullt egar foreldrarnir skilja vi a, en su eir nrstaddir eltir barni rndum sta ess a leika sr.

foreldrar eigi rkastan tt v hvernig tengsl barnsins vi rast, hafa brn lka hrif foreldrana og vibrg eirra. Brn eru a upplagi misjafnlega skapi farin. Flest eru geg og jkv og alagast auveldlega njum astum og flki, en sum brn eru fr upphafi st og ergileg, neikv og tortryggin gagnvart njungum og kunnugum. Fullornir laast auveldlega a eim fyrrnefndu, en meira reynir olrifin astandendum hinna sarnefndu. a veltur olinmi eirra, sveigjanleika og vilja til a koma til mts vi barni hvort hgt er a beina run ess inn jkvar brautir. run getengsla, eins og annarra roskatta, er vinlega vxtur vxlverkunar milli lkra einstaklinga, barnsins annars vegar og uppalenda hins vegar.

Yfirleitt fara mtmli barna vi askilnai fr stvinum vaxandi fr 7 mnaa aldri og n hmarki aldrinum 12-18 mnaa. mega bandamenn barnsins varla fara r augsn n ess a a komist uppnm. Mannflni kemur fram hj llum brnum einhvern tmann aldrinum 6 til 18 mnaa, hn s mjg misberandi hj brnum og fari einnig eftir astum. Barn er lklegra til a hrast kunnuga manneskju sem nlgast me fyrirgangi og bst til a taka barni upp, en hina sem nlgast a varlega, tala lgt og leika vi a. Brn vera lka mun sur hrdd vi framandi astur ef einhver kunnugur er nlgur.

Me aldrinum verur essi hegun ftari og breytist. Vibrg vi askilnai snarminnka uppr 2 rs aldri, og milli 18 mnaa og fimm ra aldurs getur barni leiki sr sfellt meiri fjarlg fr foreldrum snum. Hr kemur meal annars til aukinn vitroski barnsins; notkun tungumls og annarra tkna gerir v kleift a byggja huganum br milli sn og foreldra sinna. Smtt og smtt breytast tengslin samband ar sem lkamleg nlg vi mtailann er ekki lengur nausynleg, au byggjast gagnkvmu trausti og vntumykju.

Oft oka fyrri tengsl unglingsrunum og nnur koma stainn, en fyrstu getengsl barns vi sna nnustu slitna gjarnan og endast venjulega alla vi. llum viskeium eru tilfinningaleg tengsl einstaklingsins vi fjlskyldu sna, vini, maka o.fl. undirstaa andlegs jafnvgis og vellunar.

Mtailar

Brn mynda getengsl vi einn ea rfa einstaklinga, venjulega greinilegri forgangsr. Langoftast er mirin fyrsti og afdrttarlausasti mtaili barnsins, enda er a hn sem elur barni og annast a flestum tilfellum mest fyrstu mnuina. Arir geta gegnt essu hlutverki, en miklu skiptir a ein ea tvr persnur su tilfinningalegir byrgarmenn barnsins, svo a fleiri komi vi sgu. Rannsknir sna ennfremur a brn tengjast kjrforeldrum ekki sur en lffrilegum foreldrum. Aldur barna getur skipt mli v sambandi. Margir telja a mtun fyrstu flagslegu tengsla eigi sr kjrtma fr u..b. 6 mnaa til tveggja ra aldurs. Fi barn ekki tkifri til a mynda getengsl essum tma eigi a erfiara me a mynda nin tengsl sar. Svo virist einnig sem fullornir, konur jafnt sem karlar, eigi v auveldara me a tengjast brnum sem au eru yngri. Ef brn eru askilin fr mrum snum fyrstu dagana ea vikurnar vegna sjkdma, ftlunar ea annarra stna og svigrm er ekki tryggt fyrir nin samskipti eirra milli, ber vi a murnar eigi erfileikum me a tengjast brnum snum ni eftir a r f au hendur. Smuleiis eiga feur, sem ekki hafa umgengist brn sn fyrstu mnuunum, oft erfiara en ella me a sna eim st og tengjast eim ni sar.

Getengsl vi fur eru gjarnan veikari en vi mur og takast sar. a merkir alls ekki a feur su hfari hlutverk mtailans, heldur er skringin vntanlega flagslegs elis. hefbundinni verkaskiptingu kynjanna hafa feur ekki eins skilgreint hlutverk og mur og sinna brnum snum minna. Feur setja flestir starf sitt framar barnauppeldinu og virast ekki jafnjakair af byrgartilfinningu og sektarkennd foreldrahlutverkinu. Mur barna undir 6 ra aldri eru hins vegar sjaldnast ngar starfi utan heimilis nema r su jafnframt ngar me barnagslu sem r ba vi.

flest ung brn su nnari tilfinningatengslum vi mur en fur eru flestir frimenn sammla um mikilvgi beggja foreldra, hvors sinn htt. Samskipti fur og barns eru um margt lk samskiptum mur og barns, en jafnframt a msu leyti lk. Brn lta t.d. gjarnan pabba sinn sem leikflaga og skemmtikraft, mamman er oftar hlutverki ess sem huggar og veitir lkamlega ahlynningu. samskiptum vi fur er barni oft virkara og sjlfstara en samskiptum vi mur, ar sem a er meira iggjandi.

bein hrif furins eru einnig mjg vtk. Foreldrar, hvort sem a er fair ea mir, eru virkari gagnvart brnum snum egar hitt foreldri er vistatt og innilegri samskiptum vi au. Tilfinningalegur stuningur foreldranna hvors vi anna skilar sr meira jafnvgi hvors um sig og ar me betra sambandi beggja vi barni.

Gildi tengsla

Til ess a sjlfbjarga mannsbarn lifi af er nausynlegt a a fi umnnun. sama htt og nttran stular me msu mti a nlg ungviis vi fullorinn drarkinu, m segja a hn hafi bi mannsbarni t me nokkur elislg atferlismynstur (sjga, hjfra, grpa, elta . . . ) sem stula a tengslum vi mur og ara sem annast a.

Gildi getengsla fyrir run einstaklingsins eru tvr. au samskipti sem getengslin byggjast eru jafnframt undirstaa roska llum svium. Rannsknir sna a v meira sem foreldri horfir barn sitt, talar vi a og leikur og v meira sem rvunin tekur mi af huga barnsins, aldri og standi, v betur fer barninu fram samkvmt vitroska? og skynjunarprfum.

Samskipti foreldris vi barn eru einnig undirstaa flagslegrar og tilfinningalegrar runar ess. Brn foreldra sem svara fljtt grti eirra, halda miki eim, kj framan au, kjassa og knsa, eru mun rlegri, virast ngari, grta minna, eru meira vakandi flagslegum samskiptum og ruggari tengslum vi foreldra sna. Og margt bendir til ess a styrkleiki og ryggi getengsla barns frumbernsku hafi rslitahrif hfni ess til a mynda varanleg sambnd vi anna flk sar vinni.

Dagvistun og tengsl

Upphaflega var fari a rannsaka tilfinningaleg tengsl ungra barna egar ljs kom a brn sem vistu voru stofnunum allan slarhringinn uru illa ti allan htt. essum stofnunum var mjg vel s fyrir lkamlegum rfum barnanna, hreinlti og fi eins og best verur kosi. Fyrstu mnuina voru brnin fullkomlega elileg, en fljtlega fr eim a hraka llum svium. Greindarvsitala eirra var mun lgri en annarra barna, au voru sinnulaus og slj, grtu lti, leituu sjaldan til fullorinna og mynduu sar vinni ekki tilfinningaleg tengsl vi neinn.

essi skelfilegu hrif stofnanadvalar voru rakin til ess a brnin fru mis vi umnnun mur. Sar komust menn a raun um a unnt er a koma veg fyrir miki af skaanum me v a tryggja stofnanabrnum alhlia rvun og samneyti vi fullori flk og jafnaldra. Miki virist hfi a auk ess myndi brn nin tengsl vi fullorna manneskju fyrstu runum. Margar rannsknir sna a flk sem vi alvarleg tilfinningaleg og flagsleg vandaml a stra hefur nr alltaf lent skakkafllum me sn fyrstu tengsl. Ef nausynlegt reynist a skilja barn fr foreldrum snum um lengri ea skemmri tma, vegna sjkrahsvistar ea af rum stum, skiptir skpum a a geti stt st og umnnun til einhvers kveins aila sem er stagengill foreldra a svo miklu leyti sem hgt er. S a tryggt gengur yfirleitt allt vel.

ar sem getengsl vi foreldra eru svo mikilvg fyrir roska barna, er ekki a undra a margir spyrji hvort dagvistun barna s skileg. Margar rannsknir hafa beinst a samanburi brnum sem dvelja barnaheimilum hluta r degi og brnum sem eru allan daginn heima hj sr. Hr sem oftar eru a gi umnnunarinnar sem skipta skpum og au mlast smu mlistiku og umnnun foreldra. Brn sem dvelja gri dagvistun hfilegan tma dag hafa gjarnan meiri vit? og flagsroska og eru betur mli farin en hin sem eingngu alast upp heima. Su hins vegar mannaskipti t barnaheimilinu, htt hlutfall barna mia vi fstrur ea barni hrakhlum milli margra staa og uppalenda, vera hrif dagvistunar neikv.

a rur ekki rslitum um gi tengsla hve lngum tma foreldrar eya me barni snu hverju sinni, heldur vilji eirra og geta til a eiga innileg og rvandi samskipti vi barni, jafnvel a s ekki mjg langan tma degi hverjum.

Vitroski frumbernsku

Fyrstu vikur vinnar hafa brn enga mevitaa stjrn eigin athfnum ea v sem gerist umhverfis og gera ekki greinarmun hlutum og flki. Tilrifin sem au sna sjlf til ess a halda sr lfinu takmarkast vi a beita mefddum vibrgum, svo sem a sjga allt sem a munni kemur. Hr er tlunin a stikla feinum fngum vitsmunarun barna, ferlinu sem leiir til skilnings orsakasamhengi athafna og a hlutir hafa sjlfsta tilveru.

Orsakasamhengi

Strax fyrsta degi getur barn slmt upp sig fingri fyrir tilviljun og n a sjga hann lengri ea skemmri tma. Glopri barni hendinni aftur t r sr hefur a ekki enn stjrn eim hreyfingum sem leiddu til essarar ngjulegu reynslu. En fingin skapar meistarann. Me rotlausum endurtekningum vera skynjanir barnsins og hreyfingar sfellt samrmdari og markvissari og aldrinum 1-4 mnaa fer a rla vileitni barna til a hafa hrif a sem gerist.

fyrstu takmarkast hrifasvi barnsins vi eigin lkama. 3-4 mnaa barn getur skoa sr hendurnar tmunum saman, fylgt hreyfingum eirra me augunum, gripi um ara me hinni o.s.frv. S litskrugt dinglumdangl hengt seilingarfjarlg fr barninu glennir a upp augun og baar t llum ngum tinandi af singi - en a er ekki enn frt um a beina hendinni a leikfanginu og framkalla hljin og hreyfimguleikana sem a br yfir. a er ekki fyrr en um 4-5 mnaa aldur sem hreyfingar handa og augna eru ornar ngilega samhfar til a barni geti klfest hlut sem a sr.

Stig af stigi eflist skilningur barnsins samhengi ess sem a sjlft gerir og ess sem sr sta kringum a. athugun sem svissneski slfringurinn Jean Piaget geri syni snum Laurent, rmlega fjgurra mnaa gmlum, kemur fram dmi um hvernig barn fer a geta haft mevitu hrif umhverfi sitt me athfnum snum:

Laurent fr hendurnar penna sem hann er a sj fyrsta skipti. Hann horfir pennann og fer svo a vingsa honum kringum sig. Penninn rekst fyrir tilviljun hliina tgavggu sem Laurent liggur og vaggan gefur fr sr brakhlj. Laurent skekur n handlegginn kaft eins og hann s a reyna a kalla fram aftur etta hlj en gerir sr ekki grein fyrir a penninn arf a rekast krfuna til ess a a heyrist. a var sems fyrir algera tilviljun a Laurent kallai fram etta hlj fyrsta skipti.

Nokkrum dgum sar er Laurent aftur me pennann og Piaget verur vitni a smu vibrgum og fyrr, en n vill svo til a Laurent er a horfa pennann egar hann rekst krfuna. Sama endurtekur sig nokkrum dgum sar. Svo er a loks rmri viku eftir a fyrsta athugunin var ger a hreyfingar Laurents vera marksknar: Hann veit hvernig hann getur framkalla etta skemmtilega hlj og slmir n pennanum vgguna strax og hann fr hann hendur. Seinna gerir hann a sama me rum leikfngum.

Um 8-12 mnaa aldur er hegun barnsins greinilega markskin. a veit fyrirfram hva a vill og beitir eim aferum sem a ekkir til ess a n settu marki. Ni a ekki sjlft loki af krukku, tekur a hnd uppalandans og setur hana loki.

Fr 12-18 mnaa aldri uppgtva brn sfellt njar og njar aferir til a leysa vifangsefni og au tta sig a hgt er a n smu niurstu eftir mrgum leium. Brennidepillinn frist af markmiinu yfir aferirnar til a n v og tilraunastarfsemi ar a ltandi.

sari helmingi fyrsta rs fer barni a nota tkn og gera sr mynd huganum af flki, hlutum og athfnum. Vi lausn vifangsefna verur a smm saman hara v sem er snilegt og getur tengt saman markmi og leiir huga sr. Til ess a n hlut utan seilingar fer barni fram eldhs og skir pott, rogast me hann a hillunum og stendur upp honum til ess a n hrra. a markar upphaf byltingu ekkingarflun barnsins er a tekur annig a nota hugmyndir vi lausn vifangsefna.

Varanleiki hluta

Samhlia v a barni last skilning orsakasamhengi athafna rast a fr v a vera vitandi um umhverfi til ess a vera mipunktur heimi sem a ekkir t og inn. Skilningur barnsins hlutum og flki rast eftir fyrirsjanlegu mynstri fyrstu tveimur runum, sama htt og skilningur ess orsakasamhengi.

eftirltisleikfang 6 mnaa barns s huli me kli a barninu sjandi tekur a ekki kltinn burtu, heldur fer a grta yfir missinum. rsgamalt barn rfur kltinn af og nr leikfangi, a leitar a hlutum sem hverfa. Svo virist sem brn undir 10-12 mnaa aldri tti sig ekki v a hlutir og flk hafi sjlfsta tilveru og haldi fram a vera til au sjist ekki sem stendur.

Um a bil sem brn eru a tta sig varanlegri tilveru flks og hluta vera leikir ar sem flk felur sig og kemur svo aftur ljs mjg vinslir, og ekki sur leikurinn sem felst a lta hlut detta og ara rtta sr hann aftur. Auk ess a tengjast vaxandi skilningi barnsins tilvist hluta utan sjnmls skapar barni leikjum sem essum njar aferir til a n settu marki; hr notar a ekki bara sjlft sig og nrliggjandi hluti sem verkfri, heldur lka arar manneskjur.

egar brn hafa tta sig a hlutir hafa sjlfsta tilveru sna au sr a v a kanna eiginleika eirra. Brn fyrsta ri sem f njan hlut hendur lta sr yfirleitt ngja a handfjatla hann ann htt sem au kunna: au stinga honum upp sig, reyna a framleia me honum hlj og vumlkt. Svo virist sem au flokki hluti "a sem er gott bragi", "a sem gefur fr sr skemmtileg hlj" og feina fleiri flokka. aldrinum 12-18 mnaa gerbreyta au um stl og stunda n linnulausar tilraunir og rannsknir hlutum umhverfi snu. au setja hluti upp , undir og vi hliina rum hlutum. au rlla eim, stafla, velta og sna. au ganga og skra upp , undir og allt kringum hlutina. Me essu mndli tekst eim a sj heiminn fr sfellt fleiri sjnarhornum og uppgtva ur ekkta eiginleika hlutanna. sta ess a stinga plasthringjunum bara upp sig, reynir barn essum aldri a lta rlla, treur eim ofan lt, staflar eim upp stng. Kubbunum sem a ur lamdi bori raar a hverjum upp annan, hendir klsetti og ar fram eftir gtunum.

Fyrstu orin

Grundvllur a mltku barna er lagur mjg snemma samskiptum eirra vi sna nnustu. A elisfari heillast brn af mannsrddum, andlitum og talandi munnum, og varla er bi a klippa naflastrenginn egar foreldrar byrja a leggja sitt af mrkum og tala vi barnungann sinn eins og hann skilji hvert or.

Adragandi mltku

Brn hafa mefddan hfileika til a gefa fr sr hlj og hfni til a mynda sfellt fleiri hlj eykst me roska talfra og taugakerfis.

Fyrstu vikurnar eru grtur og nldurhlj gagnvart gindum aallega dagskr, en strax fyrsta mnui heyrast ngjuhlj sem kllu eru hjal. Um 5-6 mnaa fara brn a tengja saman srhlj og samhlj: "da?da", "ba?ba?ba?ba" og vi tekur bablskei. Hj 10-12 mnaa barni eru hljastrengirnir gjarnan tvtekning sama atkvi og lkjast orum bor vi: "baba", "mama", "dada", "gaga".

Lengi var liti svo a eina hlutverk hjals og babls vri a fa hlj og hljasambnd. seinni rum hefur mnnum ori ljst a hljin sem barni gefur fr sr ur en a fer a tala gegna mikilvgu hlutverki, bi mltku og samskiptum barns vi fullorna. Foreldrar tala fr upphafi vi hvtvounginn og tlka hljin sem merkingarbrt innlegg samtali. Nburinn grtur og gefur fr sr nldurhj - foreldri tlkar a og segir: "Ertu svangur rfillinn, eigum vi a f nja bleyju, ha?" egar tjningarblbrigi barnsins aukast og a fer a hjala, hlja og skrkja gefur a fullorna flkinu tilefni til fjlbreytilegri tlkunar. Um 3-4 mnaa getur barni haldi uppi lngum "samrum" vi foreldri sitt: au horfast augu eins og vera ber samtlum og skiptast a "tala", annar ailinn lti sr a vsu ngja a segja "ag" og anna eim dr anga til hann fer a hiksta! a fer hins vegar ekki milli mla a au "skilja" hvort anna og eru hvort me snu lagi a segja hinu hversu ng au su me essa samverustund.

Barni fer smtt og smtt a veita hlutum og flki umhverfi snu meiri athygli. Fullorna flki fylgir augnari ess og fer n a leggja v or munn varandi a sem athygli vekur hverju sinni. Barni snr sr a ljsi sem kviknar og foreldri segir: "Neisko ljsi!" egar hlj barnsins fara a lkjast orum tengja astandendur au athfnum, hlutum og flki. Brn allra ja tengja fyrst saman opnustu hljin og au lokuustu, segja "baba", "mama" ea anna svipuum dr. Mmmur og pabbar allra landa eru reytandi vi a reyna a ga babli merkingu og tlka etta sem svo a barni s a varpa au. Engin tilviljun a or samsett r essum hljum vsa einmitt til foreldra mrgum tungumlum!

Brn hafa mefddan hfileika til a gefa fr sr hlj, en a er samskiptum vi eirra nnustu sem au finna lykilinn a leyndarmlinu: Hljin geta haft merkingu. hvert skipti sem a segir "mama" kemur essi eftirltispersna hlaupandi og segir "j, elskan mn", "ja", "oui", "si", "yes" ea hva a n er og brosir t undir eyru. F or eru rungnari merkingu en "mamma"!

Fyrstu orin

Mjr er mikils vsir. Um eins rs aldur eru brn gjarnan komin me orafora upp eitt, tv, rj or: "mamma", "bless", "datt". essi orafori eykst hgt til a byrja me, stundum ekkert nokkra mnui. San smeykst orafori barnsins. En hvernig lrir barni n or?

a sem manni kemur fyrst hug er a foreldrar og arir vimlendur barna kenni eim hva orin merkja. Vi bendum stl og segjum "stll". Smtt og smtt rennur upp fyrir barninu a ori "stll" vi etta ferftta hsgagn. a liggur augum uppi a v lrir barni mli a a er fyrir v haft. En er ng a hafa mli fyrir barninu? Vi nnari athugun kemur ljs a r upplsingar sem barni fr r a moa eru ekki alltaf jafnagengilegar og virast kann vi fyrstu sn. Orin "rauur", "mjkur", "alltaf", "g", "nei", "i", "bless" eru ekki merkimiar fyrir hluti sem hgt er a benda . Vi segjum "rauur" og bendum mist stl, bolta, kjl ea gtuvitann. "g" vsar mist til pabba, mmmu, Siggu systur ea konu nsta hsi. Og raunar vsar ori "stll" til mjg lkra hluta, strra og smrra, allavega litra, eldhskolls jafnt sem hgindastls. Hvenr httir t.d. hsgagn a vera "stll" og verur "kollur"? Til ess a lra merkingu ors arf barni a finna sameiginleg einkenni annars mjg lkum fyrirbrum. a verur a finna hva er sameiginlegt me boltanum, stlnum, kjlnum og gtuvitanum sem gerir a a verkum a vi getum bent allt etta og sagt "rauur".

a liggur sems mun meira a baki rttri notkun ori en a heyra a sagt og f bendingu um a sem ori vsar til. Mlnotkun byggist lka vitrnni run, t.d. flokkunarhfni. egar barn byrjar a tala hefur a egar lagt gan grundvll a eirri flokkun sem merking ora grundvallast . Me stugum athugunum og rannsknarstarfsemi hlutum og fyrirbrum umhverfi snu - kalla a "rfa og tta" fullorinsmli - hefur barni komi sr upp vtku flokkunarkerfi. Af vibrgum ess er austt a a veit heilmiki um bolta og ara hntttta hluti ur en a getur frt ekkingu sna or. Sumir rlla og hoppa egar eim er hent glfi, en eru ekkert srstaklega gir bragi. Af og fr a eir su tir. Lku gegnir um klurnar jlatrnu, nema hva allir hlaupa upp til handa og fta ef maur tlar a leika sr a eim. Takist a samt sem ur rlla r ekki og skoppa egar eim er hent glfi, eins og hinir hnttttu hlutirnir, heldur brotna sund mola. Svo eru sumir hnttttir hlutir lifandis skp gir bragi, en hoppa hvorki n brotna og flk bregst kva vi vilji maur leika sr me . etta og miklu fleira veit barni um hluti og atburi heiminum um a bil sem a fer a tala, en a eftir a tta sig v hvernig orum er komi a essum stareyndum.

Eins og vi m bast lenda brn stundum villigtum upphafi. Sum nota ori "bolti" yfir allt sem er hntttt, "pabbi" yfir alla karla, "bb" yfir allt sem flgur og "voffi" yfir allt sem gengur fjrum ftum - og jafnvel enn fleira, eins og barni sem notai etta or fyrst yfir hunda, svo ketti og fleiri dr, yfir lona innisk og loks mynd af manni lofeldi. Barnunginn notai ori "voffi" eins og vi notum ori "loinn" ea "mjkur".

ekking barna essu stigi er a miklu leyti bygg athfnum eirra og skynjunum (sj pistil um vitroska frumbernsku) og fyrstu orin eru ekki endilega au or sem au heyra oftast, heldur tkna au hluti sem tengjast eirra eigin athfnum. Barni nefnir hfu, sk, sokk og arar flkur sem a bjstrar vi a kla sig eigin sptur frekar en arar jafnalgengar flkur, svo sem peysu, bleyju, buxur, sem a rur sur vi. a orar lka hluti sem a getur haft einhver hrif ea sem gera eitthva sjlfir: ljs, slkkva, kveikja; hluti sem hreyfast: bll, flugvl, hjl; hluti sem gefa fr sr hlj: klukka, tvarp, sjnvarp. a nefnir sur hluti sem bara eru, n ess a ahafast neitt, eins og t.d. rm, sfi, sskpur, eldavl.

fyrsta orafora barna eru auk ess or yfir r persnur sem au umgangast mest og or sem tilheyra fstum daglegum lium eins og "bless", "takk", "meira", "". Fyrir nokkrum rum frtti hfundur af alveg nju ori fyrsta orafora slenskra barna: "bla?baka" sem tleggst "viltu spla myndbandi til baka!"

Fyrstu orin eru lka notu srstakan htt. Me einu ori tjir barni a sem fullornir segja me heilli setningu. "Mamma" getur tt "etta er mamma mn", "mamma komdu hinga", "g er svangur", "komum heim" og fjlmargt anna. Til ess a skilja hva blessa barni vi hverju sinni arf vimlandi a vera reiubinn til a leggja miki af mrkum og geta eyurnar t fr tntegund, astum og fyrri ekkingu barninu, rfum ess, skapi og hugamlum. Barni segir "gaga" og teygir sig ttina a kkuboxinu. Mamma tlkar etta sem bn og segir: "Viltu kku?" egar barni er hlfna me kkuna rttir a hana fram og segir aftur, en annarri tntegund: "Gaga." Mamma: "J, etta er kaka, namminamm." Tlkar sem svo a barni s a nefna etta bragga fyrirbri. Barni segir "gagagaga" og pabbi segir eins og vfrtt: "Hn vill a vi syngjum "Allir krakkar"." Foreldrar og arir sem um barni annast vera srfringar a tlka skilabo barnsins sem enginn annar skilur.

ur en barni segir eitt einasta or eru foreldrar raunar farnir a tlka hlj barnsins og babl; eir lta eins og barni s a gefa fr sr skiljanleg og mevitu skilabo, skir og yfirlsingar lngu ur en a er ess mevita a hgt s a hafa hrif ennan htt. Rannsknir hafa leitt ljs a foreldrar - feur jafnt sem mur - eru mjg nmir og vakandi fyrir hegun barnsins og nota hana sem tilefni til samrna. a er samskiptum af essu tagi sem barni lrir smtt og smtt hvaa tlkanir tilraunir ess f og hvernig m breyta eim ef r n ekki tiltluum rangri. v hnitmiari vibrg sem barni fr, v betur gengur a komast a v hvernig orin tengjast athfnum og hlutum.

Vitroski bernsku

lok annars aldursrs veldur notkun tkna og tknbundinnar hugsunar byltingu mguleikum barnsins til skilnings og ekkingar.

Rmlega rsgmul fara brnin a tala og um sama leyti taka au a leika sr ykjustuleikjum. Eins og tungumli fela eir sr tknun: mlinu standa or fyrir hluti og athafnir, leikjum stendur einn hlutur fyrir annan, ein athfn tknar ara. Frnin a baki v a nota tkn mli, teikningum og leikjum er kllu tknunarhfni og rast rt bernskurunum. Vi lausn vifangsefna beita brn svaxandi mli tknbundinni hugsun. au vera smtt og smtt fr um a tengja saman huganum hluti og athafnir, markmi og leiir, sem au urftu ur a framkvma raun. bernskurunum (2-6 ra) er hugsun barna enn msum takmrkunum h, sem gera a a verkum a hn er ekki alltaf rkrtt, a.m.k. ekki eim skilningi sem venjulega er lagur ori.

Brn essum aldri byggja enn niurstur snar fyrst og fremst v sem au sj og skynja - ekki rkrnum lyktunum - enda hefur hugsanagangur eirra veri nefndur forstig rkhugsunar. a virist neitanlega vera meiri vaxtasafi ha mja glasinu myndinni (sj glugga) en v lga va og eirri vsbendingu byggja flest brn undir 6 ra aldri mat sitt magni vkvans glsunum tveimur. "a er meira v stra af v safinn nr svo htt upp."

Brnum essu aldursskeii httir til a skoa bara eina hli astna, einn eiginleika einu, ann sem er mest berandi fr eirra sjnarhli. safaverkefninu tengja au ekki h glasanna og breidd heldur einblna au hina eina sr og yfirsst a breiddin glasi A vegur upp hina glasi B. a rija sem einkennir hugsun barna forsklaaldri er a au rekja ekki til baka huga sr athfn, eins og t.d. a hella r einu glasi anna. ess sta einblna au tkomu umbreytinga sem framkvmdar eru, lta framhj umbreytingarferlinu sjlfu, athfninni sem breytir einu standi anna. safaverkefninu einblna au lgun vkvaslunnar fyrir og eftir a hellt er milli glasanna, en horfa framhj v hvernig athfnin a hella milli glasanna tengir stand A vi stand B.

essi einkenni hugsunar gera a a verkum a hj brnum essu aldursskeii er ekki til neitt sem heitir rkrtt nausyn. tv brn su me jafnmiki af gosdrykk tveimur eins flskum ngir a hellt s r flskunum tv misv gls til ess a jafnrtti s fyrir b, anna barni bresti grt og telji sig hlunnfari. 7 rauar klur pls 2 gular su samtals 9 klur er a ekki augljst a taki maur gulu klurnar tvr aftur hljti a vera 7 n. Til ess a vita vissu sna urfa au n a telja aftur.

Brnin leggja heldur ekki sama skilning og fullornir mis hugtk og greina ekki a sem er varanlegt fr v sem breytist. Breyti maur upprun 10 eininga sem vandlega var bi a telja, arf barni a telja r aftur til a vita hvort r eru enn jafnmargar. Telji brn fingrum sr fyrst upp a 7 og svo upp a 9 urfa au bi skiptin a telja fingurna fimm annarri hendi, litlar lkur su til a fjldi eirra hafi breyst san barni taldi sast! Sama gildir um hugtk sem tengjast magni, yngd og rmtaki. engu s btt vi og ekkert teki burtu lta brn a essir eiginleikar breytist ef lgun efnisins ea ytri snd er breytt.

Vegna ess hve einhlia hugsun barnanna er eiga au erfitt me a skilja a sami hlutur ea sama persna geti tilheyrt tveimur - ea fleiri - flokkum samtmis. Ef 5-6 ra barn er bei um a flokka tvo flokka safn hluta sem eru tveimur litum (gulir og rauir), tveimur strum (litlir og strir) og tvenns konar lgun (ferningar og hringir), eiga au sjaldnast erfileikum me a flokka hlutina eftir lit. egar hlutunum er rugla aftur og barni bei um a flokka n eftir einhverju ru en lit geta au a ekki.

sama htt eiga au erfitt me a skilja a sama persna geti veri bi mamma og amma og lka frnka ea systir - allt eftir v vi hvern er mia hverju sinni. Brn undir 6 ra aldri skilja ekki afsti ora eins og essara frndsemisora. au tengja essi hugtk vi tilteknar persnur, aldursflokka, kvein ytri einkenni o.s.frv., en ekki vi vensl milli flks (sj glugga). Sama mli gegnir um or eins og "hgri", "vinstri", " undan" og " eftir" o.fl. sem vsa til vensla milli atbura ea hluta tma ea rmi. Ef Siggi afmli janar og Palli afmli september Siggi afmli undan Palla. a breytist ekkert komi s fram mars, Siggi afmli fyrsta mnui rsins og ar me hann afmli undan Palla, ekkert afsttt vi a!

Heimsmynd barna essu aldursskeii og hugmyndir um lfi og tilveruna eru sama marki brennd. flestum svium kemur ljs hversu upptekin au eru af v sem snist, hve kerfisbundin au eru upplsingaflun og hversu snt eim er um a tta sig breytingum og greina a sem er varanlegt fr v sem er a ekki.

Persnan bernskurum hafa brn takmarkaan skilning v a flk er samt vi sig tt tlit ess breytist. au hafa t.a.m. litla yfirsn yfir lfsferil manneskjunnar og eiga erfitt me a skilja a mamma og pabbi, og meira a segja amma og afi, hafi veri brn. Tmaskyn eirra spannar ekki svo lng tmabil. Ltil brn eru vs me a spyrja: "Hva ht amma egar hn var ltil?" og reikna me a hn hafi veri nnur persna me ru nafni. samrmi vi a tla sum eirra gjarnan a vera tilteknar persnur egar au sjlf vera fullorin, eins og fjgurra ra hntan sem tlai a vera fstran sem gtti hennar leiksklanum egar hn yri str. Smtt og smtt lra brn a au muni alltaf heita sama nafninu og pabbi eirra og mamma lka, en au hafa lengi mjg ljsar hugmyndir um hva fleira fari eirra og eli er varanlegt. Hugmyndir barna um a sem kvarar kynferi flks byggjast t.d. a verulegu leyti hrsdd, fatnai og fleiri snilegum einkennum. Rannsknir sna einnig a brn undir 5-6 ra aldri lta ekki svo a kynferi einstaklings s endilega varanlegt. Ef strkur breytir um hrgreislu, fer a klast stelpuftum og leika sr me barbdkkur og nnur stelpuleikfng kann hann a breytast stelpu.

Lkaminn Hva er inni okkur?
Svrin sem brn gefa vi essari spurningu eru mjg mismunandi eftir aldri. 5-6 ra brn nefna flest a sem au hafa s sett lkamann ea koma r honum. Algengustu svrin eru matur, bl og rgangur, og mrg nefna lka beinin. 7-8 ra brn bta hjartanu vi; au takmarka sig sems enn vi a sem er skynjanlegt a utan: eins og beinin skynjar maur hjartslttinn egar hnd er lg brjsti. 9-10 ra brn nefna a auki mrg lffri sem hvorki sjst n finnast me snertingu, svo sem maga, lungu, heila, kirtla, vva, ar, nru og blru.

Dauinn Brn eldri en 7 ra vita a daui er endanlegt stand, en yngri brn lta svo a ekki s tiloka a dinn maur geti lifna vi seinna.
Hugmyndir barna um dnarorsakir breytast einnig me aldrinum. au eiga lengi erfitt me a skilja a oftast eru a snileg, innvortis ferli sem leia til daua. Deyi einhver vill forsklabarn f kvena, reifanlega orsk fyrir dausfallinu. "Af hverju d hann afi?" rannskn ar sem 6 og 7 ra brn voru spur um hva gti dregi flk til daua kom skrt fram hversu hlutbundin brn essu aldursskeii eru um etta eins og allt anna.

7 ra stlka: "Ef flk tur eitur og svoleiis, pillur. Brn eiga alltaf a ba anga til mamma eirra gefur eim pillurnar." [Getur maur di af einhverju fleiru?] "Ef maur drekkur eitra vatn og lka ef maur fer einn sund."

6 rs stlka: "Ef maur tur eitthva hollt, eins og til dmis ef maur fer me einhverjum kunnugum og hann gefur manni slgti me eitri ." [Nokku fleira?] "J, maur getur di ef maur borar sktuga pddu."

Hugmyndir barna um orsakatengsl eru lka frbrugnar v sem sar verur. Gerist tveir atburir sama sta og sama tma ngir a til ess a annar s huga barnsins orsk hins. Hafi amma di sjkrahsi lyktar ungt barn gjarnan a hn hafi di af v a hn fr sjkrahs. a verur v dauskelka nst egar einhver sem a ekkir leggst sjkrahs. Afi sem reykti er dinn. Barninu hefur veri sagt a reykingar su httulegar. Afi hltur a hafa di af v a hann reykti. Mamma reykir - deyr hn ekki brum?

Hugmyndir essu roskaskeii um dauann og dnarorsakir skra hversu kaldrifjaan htt elskuleg ltil brn tala gjarnan um drp og daua stvina sinna. au eru vs me a spyrja: "Hver drap Sigga frnda?", ekki af kvikindisskap, heldur vegna ess a ef flk deyr halda au a einhver hljti a hafa drepi a.

egar lur sklarin fara brn a nefna slys og sjkdma eins og krabbamein og hjartafall sem mgulegar dnarorsakir, en a er ekki fyrr en unglingsrum sem au fara a lsa ferlum sem leia til daua.

Flagsroski bernsku

Hfni til a tta sig og taka tt tilfinningum annarra er grundvllur flagslegrar hegunar og rttltiskenndar. Strax frumbernsku sna brn merki samkenndar me flki sem lur illa og brn ru aldursri bregast vi og reyna a gera eitthva mlinu. au hafa sems hjarta rttum sta og skortir ekki viljann til ess a hjlpa rum og hugga ef eitthva bjtar . En til ess a geta rtt rum hjlparhnd vieigandi htt er rf annarri grundvallarfrni mannlegum samskiptum, sem er a geta sett sig eirra spor. etta vefst fyrir brnum forsklaaldri (2-6 ra) og rri eirra bera ess gjarnan vitni a au ganga t fr v a mtailinn lkist eim sjlfum smekk og tilfinningum: S mamma lei rttir barni henni bangsann sinn, snui ea anna sem v sjlfu mundi henta vi svipaar astur.

Brn forsklaaldri eru annig mjg bundin af eigin sjnarhorni og eiga erfitt me a setja sig spor annarra. Flk hefur mismunandi upplsingar, hugmyndir, lfsreynslu og hagsmuni - brnum httir til a reikna me a hugsanir allra, tilfinningar og sjnarhorn su au smu og eirra eigin.

bkstaflegustu merkingu kemur etta skrt fram egar mjg ung brn eru feluleik og lta sr ngja a halda fyrir augun. r v a au sj ekki ann sem leitar lykta au a hann sji au ekki heldur. Fljtlega tta au sig a etta dugar ekki, en "fela sig" gjarnan sama sta og s sem faldi sig nst undan! Og eigi barn undir 6 ra aldri a tskra leik fyrir jafnaldra snum sem bundi hefur veri fyrir augun , tekur a sralti mi af v a flagi eirra sr ekki. a er ekki fyrr en unglingsrum sem tskringar eru fyllilega alagaar a blindingjanum.

Dmi um a hversu upptekin brn forsklaaldri eru af v sem snist (sbr. pistil um vitroska bernsku) m greina hugmyndum eirra um flk og flagsleg samskipti. Mat eirra flki byggist meira ytri snd og sjanlegum gjrum en innra manni. egar barn essu stigi lsir sjlfu sr ea rum sem "gum" er a ekki endilega a meta hugarfar ea persnuleika, heldur verkna ea athfn sem vikomandi hefur framkvmt. "Amma er g af v hn gefur mr alltaf slgti."

Rttltiskennd og sigisvitund

Brn hafa rka rttltiskennd, en mat eirra sirnum vandamlum ber smu einkenni og hugsun eirra um nnur vifangsefni.

Ein eirra afera sem notaar hafa veri til a athuga run sigisvitundar barna er a segja eim dmisgur ar sem setningur tveggja aila er samrmi vi skaa sem eir valda. Einn gerir mikinn usla viljandi, annar veldur minna tjni en vitandi vits. Aspur um sekt sgupersnanna byggja brn undir 6-7 ra aldri mat sitt einkum str tjnsins. a er ekki fyrr en sklarunum sem brn taka setning a baki verknainum me reikninginn.

Sama mli gegnir um lygar. Mat ungra barna lygi byggist v hversu fjarlg hn er sannleikanum. Til ess a kanna mat barna lygum voru eim sagar tvr sgur:

Ltill drengur mtir strum hundi ti gtu og verur dau? hrddur. egar hann kemur heim segir hann mmmu sinni a hann hafi s hund sem var eins str og kr.

Ltil stlka kemur heim r sklanum og segir mmmu sinni a kennarinn hafi gefi henni mjg gar einkunnir. En a var ekki satt, kennarinn hafi alls ekki gefi henni einkunnir, hvorki gar n slmar. Mamma stelpunnar var voa ng og veitti henni verlaun.

egar brnin voru spur hvort barni hefi haga sr verr tku brn yngri en 8 ra ekki mi af hugarfarinu a baki lyginni. Og a sem furu vekur: au tldu a lygi sem engan blekkti vri verri en trverug lygi. T.d. svarai 6 ra stlka lei a lygasaga drengsins um str hundsins vri vtaverari.
"Hvers vegna?"
"Af v a gti ekki gerst."
"Tri mamma hans honum?"
"Nei, hundar eru aldrei eins strir og kr."
"Til hvers sagi hann etta?"
"Til a plata."
"En af hverju laug stelpan?"
"Af v hn vildi lta mmmu sna halda a hn vri dugleg sklanum."
"Tri mamma hennar henni?"
"J."
"Hvoru barninu mundir refsa meira ef vrir mamma eirra?"
"Strknum sem sagi a hundurinn vri eins og kr. Hann var ekkari."
7 ra barn svarai: "Strkurinn sem sagi a hundurinn vri jafnstr og kr er verri. a er verra af v mamma hans vissi a a gat ekki veri satt, en stelpan - mamma hennar vissi a ekki. Ef maur segir eitthva sem mamma manns veit ekki er a betra af v a kannski trir hn v. Ef mamman veit a a er ekki satt er a meiri lygi."

Eftir 7-8 ra aldur snst etta vi. N er a hugarfari a baki lyginni sem mestu mli skiptir. Lygasagan um einkunnirnar, sem mamman gat ekki vita a vri lygi, er mlisverari en sagan um hundinn, sem er svo augljs uppspuni a henni trir enginn hvort sem er.

msa samskiptarugleika forsklabarna m rekja til smu almennu einkenna hugsun eirra (sj einnig pistil um vitroska bernsku). Ara langar til ess a leika sr a leikfangi sem Bessi er me og rfur a af honum. Stnu litlu langar til a taka tt mmmuleik me hpi vinstlkna sinna og bst til a vera mamman, en fr au svr a Rakel s mamman og Stna geti ess vegna ekki veri me leiknum. Vibrg sem essi stafa oft fyrst og fremst af tilhneigingu barna essu roskaskeii til ess a einblna eina lei til a n fram markmium snum. eim er lka snt um a setja sig annarra spor og taka tillit til annarra sjnarmia en eigin. a er ekki fyrr en sar sem au geta haft sjnarmi tveggja huga samtmis og fundi mlamilun milli eirra (sj glugga um run samskiptaskilnings pistli um samskipti og vinttu sklabarna). Fullornir me auga fyrir takmrkunum ungra barna essum svium geta leyst margan hntinn me v einu a beina athygli barnanna a valkostum og leium sem eim hugkvmast ekki sjlfum; vekja t.d. athygli ru leikfangi en v sem styrinn stendur um ea stinga upp einhvers konar skiptum. Og gti Stna ekki veri frnkan fyrst hlutverk mmmunnar er egar skipa?

Leikir

Flagsleg samskipti barna innbyris fara mest fram leikjum. brn su fr upphafi mjg hrifin af rum brnum og skist eftir samvistum vi au, leika au sr fyrstu meira hli vi hli en saman. Fyrstu tv rin eru fingaleikir rkjandi; barni fir alls kyns hreyfifrni og gerir tilraunir me hluti (sj pistil um vitroska frumbernsku). aldrinum tveggja til fimm ra vera samskipti barna milli tari, flagslegri og flknari. Milli riggja og sex til sj ra aldurs eru alls kyns ykjustuleikir vinslastir. Fyrst stunda brn essa leiki ein, en egar lur vera eir svaxandi mli flagslegir. Fr sex, sj ra aldri dregur aftur r ykjustuleikjunum og leikir byggir reglum eru vinslastir sklarunum.

ykjustuleikja verur fyrst vart um eins rs aldur. fyrstu snast eir eingngu um barni sjlft og hluti og athafnir sem a ekkir mjg vel; barni ykist sofa, bora ea anna vumlkt. Sar fra brnin t kvarnar og innlima ara leikinn, ltast t.d. gefa dkku ea bangsa a bora ea greia pabba snum me leikfangabursta, og egar lur forsklaaldurinn eru persnur sttar bi vtt og breitt samflagi og fjarlgustu vintraheima.

Til a byrja me nota brn hefbundna hluti hefbundinn htt ykjustuleikjum snum. Sar nota au einn hlut til a tkna annan: Nrbuxur sem fari er utan yfir sokkabuxur og rautt handkli um axlir ngja til ess a breyta litlum dreng sperman sem flgur ofan af kommu - sem er hhsi bandarskri strborg - og bjargar bangsa - hlutverki fallegu konunnar - r bfaklm. Hlutirnir urfa ekki einu sinni a lkjast v sem eir standa fyrir: Kubbur getur veri bll, vasakltur verur sng, brausnei getur veri byssa. Loks urfa au ekki neinum hlutum a halda: au geta ykjustunni gert allt mgulegt og fylla upp svisetningu leiksins me orum. a ngir a segja "mn er a gefa barninu snu a drekka" til ess a handahreyfing dugi, og "g er ykjustunni drottningin af Saba" sveiflar leikflgunum inn vintraverld ar sem "hirmeyjarnar" lta "drottningunni" me tilhlilegri lotningu.

ykjustuleikir ganga fyrir myndunarafli leikflaganna. eir fela sr flkin boskipti og miklar samningaumleitanir og samvinnu til ess a samrmi nist milli athafna og hlutverka. leikjum yngstu barnanna eru leikendur sjaldnast samstga og ekki alltaf a leika sama leikritinu. v betur sem brnin ekkjast og v leiknari sem au vera flagslegum samskiptum, v betur gengur leikurinn. Taki margir tt, ea komi kunnugur krakki inn leik gamalla vina, verur erfiara a samhfa hlutverkaskipan og agerir.

Hlutverk leikja

tt a s gaman fremur en gagn sem rur ferinni leikjum barna gegna eir mikilvgu hlutverki run barna flestum svium.

Leikurinn er afer barnsins til ess a skilja og vinna r eigin reynslu. Hugmyndir ess um heiminn eru mtun og leikjum snum prfar a hvernig r reynast raun. hlutverkaleikjum roskast samkennd barna og skilningur rum sjnarhornum en eigin. ar f au tkifri til a kanna og fa hlutverk og samskipti sem erfitt vri a komast raunveruleikanum. Barni prfar a vera mamman, huggar barni sitt sem hefur dotti og meitt sig, skammar anna sem hefur haga sr illa. a fer t b, eldar matinn, hugsar um pabbann og talar smann vi vinkonur snar. a fer me brnin leiksklann og svo vinnuna. sama htt leikur a pabbann, kennarann, afgreisluflk b, lkninn, sngstjrnu, hetjur, bfa o.s.frv. leik lra brn einnig sjlfsstjrn og a bla rsarhneig, a ekki s tala um skpunargfu og boskiptahfni.

leikjum jlfast einnig alls kyns hreyfifrni: Fnhreyfingar vi a hneppa dkkupeysu, hella "kaffi" bolla ea byggja turn r kubbum. Grfhreyfingar slpast vi a kasta ea sparka bolta, sippa og eltast lggum og bfum.

Sast en ekki sst gegna leikir mikilvgu hlutverki tilfinningalfi barna. Leikurinn er kjrin afer til a leysa r vandamlum sem rsa dagsins nn. Barni gefur dkkunni sinni sprautu og ltur hana fara a grta, huggar hana svo og segir henni a n s etta allt lagi. leik getur yngsta barni bnum veri s sem llu stjrnar. Og fram mtti lengi telja.

A lra mli

Foreldrar vera vitni a mrgum merkum fngum roska barna sinna fyrstu virum eirra. Fyrsta brosi, fyrstu skrefin, fyrstu orin. rbergur rarson lsir nrfrinn htt roskaferli ltillar manneskju Slminum um blmi og eim tmamtaatburi egar sguhetjan reynir fyrsta skipti a ora heila hugsun lsir rbergur svona:

Einu sinni sat hn eldhsglfinu og lk sr a gulum og lonum bangsa. a var komi kvld, og hn hlt vst a bangsinn vri orinn syfjaur. Hn leggur hann vangann glfi og breiir ofan hann gra pjtlu, og kom andi Gvus yfir hana, og hn segir "Vuvva uvva" og ltur svolti undrandi og mannalega upp gmlu konuna.
  Gamli maurinn skildi ekkert, en gamla konan var ekki lengi a grpa orin hennar og spyr: "Sefur hundurinn?"
  "Am, vuvva uvva," svarar litla manneskjan.
  Lengra var samtali ekki.
  etta var fyrsta setningin, sem gmlu hjnin heyru litlu manneskjuna segja lfinu. Og var miki kvld uppi fjru h til hgri. Vuvva uvva.

     rbergur rarson, Slmurinn um blmi.

Svipu undur og strmerki gerast fjlskyldum flestra barna egar au nlgast tveggja ra aldur. Eins og dmi rbergs skilja aeins innvgir a sem barnunginn er a reyna a segja fyrst sta og eir tlka fyrir hina. En framfarir barnanna eru undrahraar og au lra murml sitt trlega skmmum tma. Fr fyrstu "setningum" anga til au eru altalandi la ekki nema rf r. egar a er g kemur ljs a sitthva er enn seyi mltku barna fyrstu sklarunum, framfarir eirra veki ekki jafnauveldlega athygli og forsklaaldrinum. essum pistli verur fjalla um hvernig brn tileinka sr mlfri fr upphafi fram sklar. fyrstu setningunum lta brn sr ngja a tengja saman 2-3 or. Talsmti eirra er stundum sagur vera skeytastl: au sleppa llum beygingum og auk ess msum smorum sem gjarnan er reynt a spara skeytum ar sem hvert or er drkeypt. Eftir stendur: "Mamma koma", "ekki llla", "meiri mjlk", "abb ti".

Fljtlega fara brnin a beita einhverri mlfri og setningarnar lengjast smtt og smtt. au fara a beygja sagnir og fallor, nota forsetningar og nnur smor.

Beygingarkerfi slenskunnar er kaflega flki og reglulegt. fyrstu atlgu einfalda brnin a til muna, eins og nokkur dmi r mli Sigurar litla bera vitni um. Dmin voru skr rfum dgum kringum riggja ra afmlisdag hans, en ann mund var hann a tta sig v a eign er gjarnan gefin til kynna me endingunni -s.

"Halli tk kofann Valurs, Arons og migs og henti honum bli."

"Minn bll er rauur og Valurs lkas."

"Sju mamma: migs og igs" (sagt um lei og hann benti skna sna og sk mur sinnar sem raa hafi veri hli vi hli).

a vekur athygli a "villurnar" sem drengurinn gerir eru flestar fullu samrmi vi slenskar beygingarreglur (a vsu ekki eignarfallsendingin "lka"!), r eigi ekki vi um einmitt essi or. Mig - migs, ig - igs, hann - hans.

Sama er uppi teningnum varandi arar beygingar. grundvelli mlsins sem brnin heyra tala finna au eitthva sem kalla m "stofn" ora. essum stofni leitast au vi a halda breyttum og bta san vi hann beygingarendingum. Fyrir hverja tegund beygingar draga au fram algengasta mynstri og beita v um nokkurt skei bi ar sem a vi og ar sem hefbundi er a nota sjaldgfari beygingarmynstur. annig beygja au allflestar sagnir veikt t; bta ?di, ?i ea ?ti vi stofninn. Eins og synda er t synti, verur binda - binti, gefa - gefi, taka - takti, bta - btti, lta - ltti. Sambrilegum aferum beita au glmu sinni vi ara beygingarflokka. slensku er algengast a fleirtala karlkynsnafnora sem enda ?ur taki fleirtluendinguna ?ar, eins og hestur - hestar. essa reglu yfirfra brnin fleiri or: ftur verur fleirtlu ftar, hvalur verur hvalar o.s.frv. Lsingaror stigbreyta au reglulega: ljtur - ljtari - ljtastur, stuttur - stuttari - stuttastur, gur - gari - gastur. Atli er stur og Beta st, Dai er vitur og . . .

" . . . hn Eln er svo vit."Mir: "Meinaru a hn s vitur?""Nei, hn er ekki strkur." (Gurn, 4ra ra)

"g bj . . . nei vi bjum til fjrar bollur handa okkur og rjrar handa ykkur." (Ari, 3ja og hlfs rs)

Stig af stigi endurskoa brnin beygingarkerfi sn og smtt og smtt vera fleiri beygingar rttar. undraskmmum tma n au valdi llum grundvallaratrium mlfribeyginga slensku.

Um a bil sem brn hefja sklagngu, 5 ea 6 ra gmul, hafa au via a sr miklum orafora, au kunna heilmiki mlfri, setja fram fullskipaar setningar og geta haldi uppi samrum um fjlbreytileg efni vi kunnuga og kunnuga. Vi nnari athugun kemur ljs a vi beygingar ora beita au enn eirri meginreglu a halda stofninum breyttum og bta vi hann endingum. Margt fleira er lrt, m.a. varandi sjaldgfar mlfribeygingar og reglulegar.

Milli sex og tta ra aldurs vera miklar framfarir kortlagningu barnanna frumskgi slenska beygingarkerfisins. rf dmi r slenskum rannsknum barnamli gefa vsbendingar um essa run. knnun ekkingu 5 til 10 ra slenskra barna tarmyndum sterkra sagna hkkai hlutfall rttra svara r u..b. 50% hj sex ra brnum 85-90% hj 8 ra brnum (Samkvmt niurstum r knnun hfundar sem ekki hefur komi t prenti). Samsvarandi run kom ljs egar knnu var fleirtlumyndun nafnora. Svo dmi s teki hfu aeins 30% 6 ra barnanna ori "ftur" rtt fleirtlu, langflest hinna notuu enn fleirtluna "ftar" (9). hpi 8 ra barna hafi hlutfalli snist vi og n svruu 70% me rttri fleirtlu, 30% me rangri.

a er eftirtektarvert a mrg eirra ora sem hva lengst eru rangt beyg eru mjg algeng og hafa sum veri orafora barna fr upphafi: "ftur", "maur", "bta", "drekka", "leika", "skja". Ekki vantar a brnin hafi heyrt rttar beygingar essara ora, jafnvel oft dag. "Ftur" er algengara en "hestur", auk ess sem hestur er oftar einn fer en ftur, yfirleitt eru ftur a.m.k. tveir saman. Samt sem ur er fleirtala af hestur rtt hj llum 4ra ra brnum, en fram eftir llu segja au "ftar", "maar" ea "mennir" og fleiri ormyndir sem au heyra fullorna aldrei nota.

essar niurstur leia hugann a v hvernig brn lra mlfri. Hvernig nta au fyrirmyndir og leirttingar?

Foreldrar og arir samferamenn eiga sinn tt kraftaverkakenndum nmsafrekum barnanna sem lra allar grundvallarreglur murmlsins 2-3 rum. Afer eirra vi mluppeldi felst ekki leirttingum: Flestir foreldrar ungra barna leia a mestu hj sr mlfrivillur en beina athyglinni ess sta a inntaki ess sem barni er a segja, merkingunni. Og essi afer gefur ga raun. Rannsknir leia ljs a foreldrar barnanna sem best fer fram mltkunni gefa mestan gaum a inntaki ess sem brn eirra segja og leggja eitthva til mlanna sem fr au til a halda fram samtalinu. Jafnmtsagnakennt og a hljmar virast foreldrar stula best a framfrum barna mlfri me v a leirtta ekki villurnar fyrstu runum. Hins vegar gefur ga raun a endurtaka a sem barni beygi rangt annig a villurnar eru leirttar, en n ess a segja beinlnis a barni hafi sagt eitthva vitlaust. Barni segir: "g btti epli," og foreldri segir: "Beistu epli? Og var a gott?" Endurtekur sems a sem barni sagi en gefur jafnframt til kynna a inntak ess hefur skilist og maur vill f meira a heyra.

Segja m a brn hafi innbygga mlfriklukku. tt fullornir tali alltaf eins og oftast rtt, endurtaki og leirtti, vinna brn mismunandi htt r v sem au heyra fyrir sr haft eftir roskastigi og aldri. reynt s a kenna eim tilteki mlfriatrii virist a bera sraltinn rangur fyrr en tminn er kominn og barni er tilbi. annig eru brn a tileinka sr grundvallarreglur mlfri og setningafri runum tveggja til fjgurra, fimm ra. egar fimm ra barn beygir sgnina a binda t binti ber "villan" v vitni a a er rttri lei: a hefur uppgtva regluna sem gildir um flestar sagnir af essu tagi: synda?synti, kynda?kynti, a hafi ekki enn tta sig v a reglan gildir ekki um essa tilteknu sgn - a v kemur sar. essu stigi er hugsanlega misvsandi fyrir barni a leirtta "villuna". Hins vegar kemur a v a barni endurskoar reglu sem um rir og ntir upplsingar mlinu sem a leiddi ur hj sr. Og nmir foreldrar laga sig a essu: sklarunum, egar brn eru ann a lra srtkar og sjaldgfar beygingar og eru auk ess orin fr um a velta mevita fyrir sr formi mlsins (sj glugga um mevitaa mlkennd), leirtta eir markvisst mlfrivillur sem voru ltnar taldar mean barni var a byggja hina breiu undirstu og tti auk ess erfitt me a fjalla um ml sitt t fr formi en ekki innihaldi.

Flest mlfriatrii lra brn stig af stigi n ess a beina kennslu urfi til. Eftir standa atrii sem virast ekki ganga inn mlvitund einstaklinga sama htt. Sem dmi m nefna tarform sumra sagna, t.d. iggja, velja, ra og hggva. tarprfinu, sem ur var nefnt, beygi aeins eitt af hverjum sex 10 ra barna fyrstnefndu rtt, sastnefndu eitt af hverjum fjrum. Anna dmi er fallanotkun me sgnum eins og "hlakka" og "kva", sem taka me sr nefnifall en ekki olfall ea gufall eins og flestar arar sagnir sem merkja hugarstand og lan. Af strum hpi 11 ra barna reyndist aeins fimmtungur nota nefnifall me sgninni "hlakka" og rijungur me sgninni "kva" (2). Athugun litlu rtaki 9 ra barna benti ekki til framfara essu svii milli 9 og 11 ra aldurs, hlutfall rttra svara var v sem nst breytt. Atrii sem essi virast urfa markvissa umfjllun og leirttingar til ess a brn tileinki sr a sem rtt er tali.

Vitroski sku- og unglingsrum

Flestum frimnnum ber saman um a fr 6-7 ra aldri taki a gta rttkra breytinga hugsunarhtti barna. r endurspeglast skilningi eirra llum svium, aferum eirra vi lausn vifangsefna, samskiptum vi flk o.s.frv.

stuttu mli felast breytingarnar v a brnin byggja mat og niurstur vaxandi mli rkhugsun. Forsendur ess eru m.a. sem hr segir:

Brnin lta ekki lengur staar numi vi a sem snist, eins og yngri brnum er tamt. svo virist t.d. sem meiri vaxtasafi s hu mju glasi en lgra vara glasi (svo nota s dmi um safatilraunina r pistli um vitroska bernsku), ttar sklabarni sig v a ar me er ekki ll sagan sg. fyrsta lagi eru fleiri hliar glsunum en h, og vddin glasi A vegur upp hina glasi B. Sklabarni ltur ekki ngja a skoa eina hli astna, heldur ntir n betur en ur r upplsingar sem vl er og tengir r saman huga sr ur en lyktun er dregin.

ru lagi tengja brnin nverandi stand vi ferlin sem leiddu til ess: Var ekki jafnmikill safi upphaflega glsunum tveimur? hltur a vera jafnt enn, svo anna kunni a virast. Ekki yrfti anna en a hella aftur r B A til ess a sannreyna a. Sklabarninu er etta augljst: Fyrst jafnt var upphafi arf ekki a hella r B A til ess a vita hver tkoman verur n. essi vissa endurspeglar enn einn mikilvgan fanga vitrnni run barnsins: Athafnir, samanburur eirra og tengingar, sem forsklabarni arf a framkvma raun, getur sklabarni gert huganum og dregi af eim lyktanir um a sem muni gerast.

r breytingar sem vera hugsunarhtti barnsins og skilningi gerast ekki einum degi; nr lagi vri a lkja eim vi snjbolta sem veltur af sta niur brekku. En smtt og smtt koma r fram llum svium og setja mark sitt jafnt aferirnar sem barni beitir vi lausn vifangsefna, niursturnar sem a kemst a og rkin sem a frir eim til stunings.

Nr hugsunarhttur hefur fr me sr nja heimsmynd, njan skilning heiminum, sjlfum sr og rum. Hann ryur smtt og smtt r vegi mrgum eim takmrkunum sem gerar voru a umtalsefni kafla um vitroska bernskurum. Hugsun barnsins verur sveigjanleg, a kerfisbindur sambnd milli hluta og atbura og myndar hugtk sem eru grundvallaratrii daglegu lfi jafnt og sklastarfi, svo sem tmi, flokkur, r, fjldi, efnismagn o.fl. ur voru ekki til nein algild lgml, n fela kvenar upplsingar hjkvmilega sr arar. ur var allt breytingum undirorpi, ekkert var endilega varanlegt, n gerir barni sr grein fyrir a t.d. tlit flks og hluta breytist, haldast msir eiginleikar eirra breyttir.

sklarunum fleygir rkhugsun barna fram. Fram undir unglingsr er hn mjg hlutbundin, vifangsefnin urfa helst a vera raunverulegir hlutir og astur sem brnin annahvort sj og skynja ea geta s fyrir sr. a vefst fyrir eim a fst vi hugtk sem ekki tengjast efnisheiminum beinlnis og smuleiis a draga lyktanir af upplsingum sem au f einvrungu orum.

hlutstrar rkhugsunar fer a gta upp r 11-12 ra aldri og hn rast san alla vi. Unglingar vera vaxandi mli frir um a draga rkrttar lyktanir grundvelli munnlegra stahfinga, myndara astna, frilegra mguleika. eir geta lykta t fr gefnum forsendum, hvort sem r eru samrmi vi raunveruleikann ea ekki. "Ef allir Marsbar eru grnir og vrir Marsbi, hvernig vrir litinn?" Yngra barn mundi strax segja: "En g er ekki Marsbi!" og ar me vri essi frnlega spurning trtt ml! Unglingur sem beitt getur formlegri rkhugsun er hins vegar mjg upptekinn af "ef . . . " spurningum llum svium. Getur hugsa upp endalausa mguleika, mta og meti.

Aferir sem unglingnum vera tiltkar vi lausn vifangsefna bera einnig vott um framfarir hans hlutbundinni hugsun. glugganum um formlega rkhugsun er dmi sem opinberar muninn aferum barna og unglinga vi lausn flkins tilraunavifangsefnis. Enn erfiara er svo a draga rkrttar lyktanir t fr stahfingum sem ekki tengjast neinu raunverulegu ea reifanlegu, eins og lesandinn sjlfsagt hefur reynt!

Framfara vitsmunalegri frni gtir ekki aeins lausn rauta af essu tagi, eirra sr sta llum svium hugsunar unglingsins og heimsmyndar. Veruleikinn eins og hann blasir vi hr og n verur aeins brot af v sem er hugsanlegt.

Samskipti og vintta sklabarna

skurunum (6-12 ra) tekur skilningur barna flagslegum samskiptum stakkaskiptum. ar skiptir skpum vitundin um a arir hafa ekki sama sjnarhorn og barni sjlft, tlkun hinna sameiginlegri reynslu getur veri frbrugin, langanir eirra, tilfinningar, arfir og skoanir arar. skurunum rast stig af stigi hfni til a greina milli mismunandi sjnarhorna, setja sig inn au og bera saman sfellt fleiri sjnarmi, fjarlgari og lkari eigin vimiun.

sama tma rast brn fr v a gefa mestan gaum a v sem flk ahefst og hlutunum sem a sslar me til ess a lta a sem einstaklinga me hugarheim og tilfinningar a auki. au skyggnast meira bak vi snd hlutanna og tta sig betur eim flagslegu og tilfinningalegu flum sem a baki ba.

Aukinn flagsroski kemur m.a. fram hugmyndum barna um sig og ara, sambnd sn og samskipti vi samferamenn. Hans gtir einnig breytni eirra gagnvart rum. Aukin samkennd barnsins me samferamnnum snum og hjlpsemi eirra gar rst m.a. af betri forsendum barnanna til a setja sig spor annarra og skilja hvernig eim lur.

Hugmyndir barna um vini og vinttu

r hugmyndir sem brn gera sr um vini og vinttu endurspegla m.a. run flagslegs skilnings. Fr u..b. 6 ra aldri gera brn sr grein fyrir a arir hugsa ekki endilega eins og maur sjlfur. egar hlminn er komi lsa brn sambandi vina einhlia fr eigin sjnarhorni og hagsmunum. Siggi er vinur minn af v mr finnst gaman a leika vi hann og af v hann lnar mr alltaf dti sitt. rekstrar milli vina eru einnig tlkair einhlia: Annar ailinn er skudlgur sem hinn verur fyrir barinu . samrmi vi a eru sttatillgur einatt gu pslarvottarins: Til ess a leysa greiningsml verur mtailinn a taka aftur or sn, bijast fyrirgefningar ea afm gerir snar annan htt.

Um 8 ra aldur fara brn a geta sett sig spor vinarins og s sig sjlf me hans augum. "Honum leiist egar g vil ekki vera me honum." Hugmyndin um samvinnu kemur fram: Vinir hjlpa hvor rum. Hugsunin a baki er oftast af hagntum toga: g geri eitthva fyrir vin minn til ess a hann geri anna fyrir mig - ekki bara vegna ess a g hef ngju af v a gleja hann. au geta ekki enn samrmt sjnarmi og hagsmuni tveggja, mlin eru skou fr sjnarmii annars ailans senn. Barni skynjar ekki vinttusambnd sn sem kja varanleg; a ltur svo a vintta standi mean hvor aili um sig er ngur me a sem hann fr t r sambandinu.

a er lok bernsku og upphafi unglingsra (11-12 ra) sem brn fara a lsa vinum snum og sambandi vi t fr gagnkvmri vntumykju og skilningi. fyrst mundu au sennilega taka undir or Gunnars Hlarenda: "Gar eru gjafir nar, en meira ykki mr vert vinfengi itt ok sona inna."

Samskipti barnsins vi vini og jafnaldra

aldursbilinu 6-12 ra eru msar veigamiklar breytingar a vera lfi barna. au hrrast strra samflagi en ur, hlutverk eirra breytist og vntingar til eirra smuleiis. heimi forsklabarnsins eru reglur og tmasetningar sveigar a rfum ess. sklanum gengur eitt yfir alla og mun meiri krfur eru gerar um a brn hafi stjrn sr og standi eigin ftum. au eya sfellt meiri tma me jafnldrum snum, og ar sem au voru gjarnan tv a leik forsklarunum vera fjlmennari leikhpar n algengari. sklanum myndast jafnaldrahpar sem mta snar eigin reglur og vimianir, fjarri augum foreldra og annarra fullorinna.

r breytingar sem vera roska barna og flagslfi skurunum krefjast ess a barni endurskipuleggi bi persnulegt og flagslegt ryggiskerfi sitt. Nin tengsl vi foreldra og fjlskyldu eru fram mikilvgar burarstoir ess, en auk eirra skipa vinir og jafnaldrar stran sess. mtun sjlfsmyndar keppa vibrg eirra vaxandi mli vi foreldrana sem ur voru rkjandi vimiun. Vi mat gjrum snum mia yngri brn vi algildar vimianir um a sem er leyfilegt ea banna, gott ea illt; n beita au meira samanburi vi nnur brn. Til skjalanna kemur nausyn ess a falla krami samflagi jafnaldra. Sjlfstraust og ryggi byggist viurkenningu vina og stuningi lgusj flagslfsins.

Vinttubnd skura lkjast a msu leyti getengslum vi foreldra frumbernsku. Nrvera vinar veitir ryggi vi gnandi ea kunnugar astur. En tengsl vina eru hins vegar mun brothttari og tryggari essum rum en venslin vi foreldra og systkini. vinir finni til byrgartilfinningar hvor gagnvart rum er hn ekki mjg reianleg - hana arf endalaust a stafesta og endurnja. egar maur leggur eyru vi samtlum vina - og ekki sst vinkvenna - kemur ljs a au snast a verulegu leyti um etta: A reifa fyrir sr um sameiginlegar vimianir hegun og skounum, sem aftur kvara hverjir eru viurkenndir og hverjir tilokair r eirra hpi. essum skilgreiningum er gjarnan n fram me neikvum formerkjum, .e.a.s. me umtali um krakka og anna flk sem ekki hegar sr "rtt" og ekki hefur au vihorf sem vinirnir standa fyrir.

Slur um fjarstadda gerir barni kleift a kanna vihorf vinar, n ess a taka httuna sem v fylgir a lta strax upp sna eigin skoun og stefna annig voa eigin stu hpnum. Vibrg vinarins getur hann san haft til hlisjnar vi frekari mtun eigin afstu og hegunar.

Samskiptin vi jafnaldrana vera tilefni sterkra tilfinningalegra vibraga essum rum. Barn verur niurbroti ef v er hafna af vinum, harmi slegi ef a er sviki. Og hinn bginn kaflega stolt yfir afrekum sem styrkja stu ess hpnum: Sigri rttum, hrri einkunn prfi o.s.frv. Tilfinningasemi og vmni eru hins vegar bannlista og brn essu aldursskeii eru mjg upptekin af v a hafa stjrn tilfinningum snum til ess a gera sig ekki a fflum augum jafnaldranna. Nstum hva sem er getur ori asnalegt og vandralegt, en einkum a sem einhvern htt tengist sta- og kynferismlum.

Ml og frsagnir

S eiginleiki tungumlsins sem hva afdrifarkastur er fyrir hugsun mannsins og samskipti er mguleikinn a vsa til atbura, hluta og fyrirbra sem ekki eru hr og n. essi eiginleiki mlsins skiptir skpum flun og varveislu upplsinga, lausn rauta og skipulagningu ekkingar. Me honum er manninum lka kleift a setja fram tilgtur, rkstyja, tskra, segja sgur, ljga, sklda o.s.frv. Og umruefni manna milli urfa ekki a vera neinum tengslum vi asturnar sem eir eru , mli frelsar vimlendur undan takmrkunum tma og rms. Loks m geta ess a lestur, ritun, hlustun og formlegt nm yfirleitt byggist notkun mls af essu tagi. Meal ess sem einkennir ml ungra barna er hins vegar hversu hlutbundi a er og umruefni bundin sta og stund. fyrstu stigum mltkunnar snast umrur barna og uppalenda nr eingngu um hluti sem eru nrtkir og athafnir sem veri er a framkvma. Smtt og smtt eykst hfni barna til a tala um fjarstatt flk og hluti, atburi og athafnir t og framt. Lengi framan af eru au h samstarfsum vimlanda sem hjlpar eim a ora a sem eim liggur hjarta, spyr vieigandi spurninga og getur allar eyurnar. Hfni til a nota mli sem algerlega sjlfsttt tknkerfi - .e.a.s. fjalla um fyrirbri, hugmyndir og atburi annig a vimlandi skilji af frsgn barnsins einni saman - krefst vitroska, flagsroska og mlleikni, sem allt rast lngum tma. Flest brn eiga fram sklar erfitt me a segja skiljanlegan htt fr atburum sem vimlandi eirra hefur ekki ori vitni a ea tskra fyrirbri sem ekki eru sjanleg; v minna sem barni ekkir vimlandann og v minna sem a getur vsa til sameiginlegrar reynslu og ekkingar, v erfiara. Mlnotkun af essu tagi er raunar s ttur tungumlsins sem mest er mtun sklarunum.

slenskri rannskn run frsagnarhfni reyndi frni a nota mli ennan htt. tttakendur fengu hendur myndabk, sem enginn eirra ekkti fyrir, ar sem rakin er saga myndum n texta. Sagan fjallar um ltinn dreng, hundinn hans og frosk sem drengurinn hefur fanga og sett krukku herberginu snu. egar kvldar fara drengurinn og hundurinn a sofa, en skjli ntur strkur froskurinn. Myndirnar rekja san leit drengsins og hundsins a froskinum; leit sem berst va og leiir flaga svailfarir og vintri. sgulok finna eir frosk og sna ngir heim me hann.

Niurstur leiddu ljs strstgar framfarir llum svium mlnotkunar milli 5 og 9 ra aldurs.

5 ra brnin gtu ekki sagt sguna annig a efni hennar vri ljst heyranda sem ekki var henni kunnugur fyrir ea hafi myndirnar fyrir framan sig. Raunar sgu au ekki eiginlega sgu, heldur lstu v sem fyrir augu bar hverri mynd fyrir sig, n ess a tengja atburina saman me sguri. Og lokin datt botninn einfaldlega r frsgn eirra ea au sgu: "Bi!"

Saga Sveins (5 ra og 5 mn.) er gott dmi um sgur r essum aldursflokki:

essi er a kkja - n eru eir a sofa - froskurinn er horfinn - essi dettur niur - brotnai sklin - og hundurinn eirra er a kkja upp loft - svo datt a bara niur - svo fr hann upp tr - svo datt hann - svo - fer hann upp - svo fr hann upp dri - svo datt hann ofan sj - svo, hrna, fr hann upp r - og reyna a komast - hrna eru eir komnir upp r - tk einn - frosk.

Eins og flestum brnum hans reki list Sveini a a kynna sgupersnur og draga upp sgusvi fyrir hlustanda sinn. Hann stekkur formlalaust inn einhvers konar atburars, annig a hlustandinn hefur engar forsendur til a vita hver "essi" er sem kkir, hva hann er a kkja og hvers vegna. ess utan notar Sveinn, eins og jafnaldrar hans flestir, persnufornfn (t.d. "hann") annig a ekki er ljst af samhenginu um hvern veri er a tala hverju sinni. Allt tengist etta hugsunarhtti barna forsklaaldri. Eins og fram hefur komi (sbr. pistla um vitroska og flagsroska bernsku) eiga au erfitt me a setja sig spor annarra og tta sig v ekki hversu miklar upplsingar arf a gefa hlustandanum til ess a hann geti fylgst me frsgninni.

Um 7 ra aldur hefur brnum fari miki fram frsagnarhfni. Sgur flestra eirra hafa einhvers konar inngang, a.m.k. slitur r sguri og sgulok. Enn vantar talsvert a innvgur hlustandi geti fylgst me framvindu sgunnar af frsgn barnanna einni saman. Meal annars nota au enn persnufornfn annig a ekki kemur fram um hvern veri er a tala hverju sinni, hver er a leita og a hverjum. Einnig eiga sum erfitt me a greina milli aalatria og aukaatria og leia gjarnan hlustendur sna t ma eltingaleik vi atrii sem engu mli skipta fyrir framvindu sgunnar.

Auvelt var hins vegar a skilja sgur 9 ra barna n fyrri ekkingar ea stunings vi myndirnar. Persnum er vel til skila haldi og notkun fornafna orkar sjaldan tvmlis. sgunni sem tekin er sem dmi (sj glugga me sgu Sigrnar, 9 ra) og er nokku dmiger fyrir ennan aldursflokk er svisetning tarleg, leitin a tnda froskinum myndar rauan r gegnum alla atburi sgunnar og sgulokunum felst lausn sem ekki miast aeins vi drenginn Ara, heldur tekur hn einnig mannlegan htt mi af fjlskyldu frosksins!

egar saga er sg tekur sgumaur annars vegar mi af heildarhugmynd um efni hennar og byggingu, og hins vegar arf hann a velja hugmynd sinni or, orunum beygingar, tengja au saman setningar og setningarnar strri heildir. Eftir v sem heildarhugmynd barnanna um sguna verur skrari beita au flknari beygingum og tengingum.

Yngstu brnin nota nr eingngu einfalda nt og t. egar sgurnar vera tarlegri og flknari urfa brnin fleiri blbrigum a halda og nota svaxandi mli samsettar tir, vitengingarhtt o.fl. sgu Sigrnar er t.d. svisetning sgunnar t, adragandi atburarsar liinni t og sjlfur sgururinn nt.

Svipuu mli gegnir um tengingu setninga. Fyrstu tilraunir til a tengja atburi sem lst er einni setningu vi sem gerast eirri nstu felast a raa eim tmar me mjg einhfum tengingum: Fyrst gerist etta, svo hitt, og svo . . . og svo . . . (sj sgu Sveins). sgum 5 og 7 ra barnanna rannskninni sem hr er stust vi (8) byrjai a mealtali rijungur setninga tengingum af essu tagi, en til samanburar hfst aeins ein af hverjum rjtu setningum ennan htt hj fullornum sgumnnum sem tku tt rannskninni. 9 ra brnin takmarka frsgn sna ekki lengur vi a sem beinlnis sst myndunum, eins og 5 og 7 ra brnin gera. sgum eirra er lka fjalla mun meira um orsakatengsl atbura, tmasetningar, tlkanir miss konar og lsingar hugarstandi, setningi og tilfinningalegum vibrgum sgupersna (sj t.d. upphafslnur r sgu Sigrnar, 9 ra). Samfara essu beita au mun fjlbreytilegri tengingum milli setninga en yngri brnin (af v a, enda tt, mean . . . ). Enn komast au ekki me trnar ar sem fullornir sgumenn hafa hlana essu efni, enda langt land a au ni frsagnartkni eirra.

Sjlfsmynd unglingsins

Unglingsrin eru miki umbreytingaskei lfi hvers og eins. Samfara kynroska tekur unglingurinn vaxtarkipp: Barni breytist rfum rum r barni fullvaxta og kynroska konu ea karlmann. Vitroski tekur stkk; a sem ur var vitekinn sannleikur verur afsttt. Vihorf annarra og vntingar breytast verulega. Til unglingsins eru gerar vaxandi krfur og sta viurkenningar og velvildar sem ur var rkjandi vimti hinna fullornu er n gjarnan grunnt tortryggni, fordmum og vantr. Allt leiir etta til ess a enn einu sinni stokkar barni/unglingurinn upp heimsmynd sna, samskiptakerfi og sjlfsmynd.

Staa unglinga samflaginu

Til skamms tma var staa unglinga samflaginu ekki skrt afmrku slandi. landbnaarsamflaginu fengu eir innsn flest au strf sem hinir fullornu stunduu. Fermingin var san formleg manndmsvgsla ea inntaka samflag fullorinna.

invddu borgarsamflagi ntmans er anna uppi teningnum. Verkaskipting er svo flkin a unglingurinn er alveg skrifa bla atvinnulegu tilliti, samflagi hefur ekki rf fyrir hann strax, hann er ekki tilbinn. hnd fer alllangt skei ar sem unglingurinn a ba sig undir tttku samflagi hinna fullornu, n ess a skrt s kvei um hvert hlutverk hans eigi a vera. ar vi btist a samflagi breytist svo rt a a er til ltils a hafa fullmtaar hugmyndir um starf sem verur kannski ekki til ea gerbreytt egar til a taka.

annig er komi tmabil milli tektar og tvtugs ar sem unglingnum er tla a vera mtun og bistu senn. a er v miklu meira svigrm fyrir srstu unglingsins heldur en var til skamms tma. Markaurinn hefur meteki etta til hltar og mta srstaka tsku og afreyingu fyrir unglinga. Vi getum mynda okkur a essi run hafi haft tluver hrif slarlf unglinga og sjlfsmynd. A afstaa unglings hafi veri nnur samflagi sem byggt var upp eins og bohlaup ar sem hinir fullornu rttu unglingnum kefli og hann var llum hntum kunnugur framhaldinu, heldur en eirri ljsu mtunarbistu sem hann er settur n, egar honum er tla a htta a vera barn n ess a vera orinn fullorinn. Barn fer ltt me a leika verld hinna fullornu, einu andartaki bregur a sr gervi karls, kerlingar, bfa, lggu, rttahetju o.s.frv. En etta er bara leikur. Unglingurinn aftur mti stendur andspnis v a stga skrefi og vera fullorinn, hega sr og hugsa eins og fullorinn. Enn hefur hann takmarkaan agang a byrg og vldum sem tilheyra fullornum en reynir e.t.v. a tileinka sr nrtkari einkenni eirra: Reykingar, vndrykkju, kynlf o.fl.

run sjlfsmyndar

Sjlfsmynd m kalla r hugmyndir sem einstaklingurinn hefur um sjlfan sig. Hn felur sr allt a sem hann notar til a skilgreina sig og agreina fr rum, svo sem lkamleg einkenni og veraldleg gi, hfileika og frni, flagslega og slrna eiginleika, auk heimspekilegrar afstu, sirnna gilda, plitskrar hugmyndafri o.fl. Sjlfsmynd fullorins teygir sig langt t fyrir a sem hann er ninu, spannar bi fort hans og langdrgari framtarstefnu og lfssn. r vimianir sem brn nota til a skilgreina sig breytast fyrirsjanlegan htt me aldri, eins og svo margt anna. herslan frist milli vimianna sem talin voru upp hr a ofan rttri r:

egar brn undir 7-8 ra aldri eru bein um a segja eitthva um sig sjlf nefna au gjarnan lkamleg einkenni, eitthva sem au geta ea gera oft og anna snilegt fari snu. "g er stelpa, g er me ljst hr og mr finnst gaman leikfimi." Eftir 7 ra aldur lta brn sr ekki ngja a lsa v sem au geta, heldur leggja au herslu a greina sig fr rum me samanburi: "g er best bekknum leikfimi." Um skapgerareinkenni og anna sem innra me eim br tala au hins vegar lti fyrr en lok skuskeis og a er ekki fyrr en unglingsrunum sem au frast ungamiju sjlfslsinga. 10-12 ra brn hafa flest skra sjlfsmynd. Hugmyndir eirra um hfileika sna og veikleika eru ljsar, vihorf eirra, langanir og markmi eru orin nokku stug. au vera svaxandi mli mevitu um mat annarra sr og snum gjrum. fyrstu sklarunum voru vihorf foreldra rkjandi vimiun, n keppa vibrg vina og jafnaldra rkara mli vi mtun sjlfsmyndar.

fyrri hluta unglingsranna fer einstaklingurinn a lsa sr t fr msum flagslegum eiginleikum og v sem innra me honum br, auk ess sem a framan er tali. Og loks, varla fyrr en sari hluta unglingsranna, vera sirn gildi, hugmyndafri og vumlkt veigamikill ttur skilgreiningu einstaklingsins sjlfum sr.

Sjlfsmyndin veldur brnum ekki miklum heilabrotum framan af. unglingsrunum vera vtkar breytingar eim sjlfum og astum llum hins vegar til ess a hn frist brennidepil.

Hraur lkamsvxtur, kynroski og nvknu kynferisleg mevitund gera a a verkum a unglingar upplifa sig allt ruvsi en fyrr, enda gerbreytast eir flestir tliti: Stlka sem ur var engilfr getur allt einu seti uppi me flapensla, fitugt hr og hflegt holdafar. Strkur sem var svo stur fyrra vex eins og gorkla og spegill leiir ljs alltof strt nef og hjung sem vex t r blugrfnu andliti. Breytingar vimti margra fullorinna fr v sem ur var eru til ess fallnar a renna stoum undir tilfinningu unglingsins fyrir samrmi og upplausn. Taka m dmi af elskulegum dreng sem hverju ri seldi kerti til styrktar vangefnum fyrir jlin. Hann hlaut hvarvetna bestu vitkur: Auk ess a kaupa af honum kertin buu gmlu konurnar hverfinu honum upp smkkur og mjlk. En ri sem hann breyttist r barni ungling kom anna hlj strokkinn. egar gamla flki s hann trppunum, slnalegan, me frkaa hrgreislu og klddan einkennisbningi unglingsins, leurjakka skreyttum teljandi merkjum og nlum, kom skelfingarsvipur andlitin og "nei, nei, nei, takk" me hurarskell ls. Lesandanum er boi a botna dmi um annan kunningja hfundar sama aldri sem af einskrri ljfmennsku og kurteisi baust til a hjlpa klyfjari gamalli konu yfir gtu jlaumferinni! Spegilmyndin sem umhverfi gefur unglingnum getur veri i nturleg, margir virast bast vi hinu versta og allt er lagt t versta veg!

Auk augljsra breytinga tliti unglingsins og vimti annarra stula msar innri hrringar og aukinn roski a v a hann verur mjg upptekinn af sjlfum sr. r spurningar sem mevita og mevita leita hann eru: Hver er g? Hva vil g? Hvers vegna er g eins og g er? Hver eru markmi mn? Hva vil g vera? Hvernig finnst hinum g vera?

Unglingurinn er betur stakk binn til a fst vi essar spurningar en nokkru sinni fyrr. Formleg rkhugsun hefur opna honum lei framhj msum fyrri takmrkunum, gerir honum kleift a velta fyrir sr fjarlgum mguleikum, mta sig vi hugsjnir og heimspekilegar afstur. Fram til essa hefur hann ekki haft vitrnar forsendur til a sj afsti gildismats og vitekinna venja ess samflags sem hann er alinn upp . N getur hann skoa valkosti sna fr mrgum sjnarhornum, meti kosti eirra og galla ur en hann velur hva hann vill gera a snu og hverju hann hafnar. Samskiptaskilningur hans hefur lka rast og hann sr bi sjlfan sig og ara nju og hlutlgara ljsi en ur, samskipti sn vi ara vara samhengi. Hfuvifangsefni unglingsins verur a skilgreina sig upp ntt, ra sjlfsmynd sem bi spannar sem hann hafi sem barn og a sem hann vill vera. A auki arf hann a samrma eigin hugmyndir um sig og framt sna eirri mynd sem hann sr speglast vibrgum annarra.

Svr vi spurningunni: "Hver er g?" fst ekki hva sst gegnum vibrg annarra, sjlfsskilningur og flagslegur skilningur eru tvr hliar smu mynt. Flestir unglingar eru fullir huga hva rum finnst um og samtl vina essu aldursskeii snast ekki hva sst um a f vibrg sig og umhugsunarefni sn. essar reifingar taka sig alls kyns form: Slur um ara, hlfkring og brandara auk innilegra trnaarsamtala ar sem ll spil eru lg bori. ndvert vi yngri brn vera einmitt tilfinningamlin aalumruefni vina og einkum vinkvenna unglingsrunum. Hvernig eim lur, hva eim finnst og tilraunir til a skilja og skra afstu sna og tilfinningar. Trnaur, trygglyndi, st og umhyggja vera n eir eiginleikar sem mest eru metnir hj vinum.

Hlutverk foreldra

En hvert er hlutverk foreldra lfi unglingsins? Er a ekki hverfandi r v a verld hans er svona sr parti? annig gti a virst og fjlmrgum tilfellum er a svo a foreldrar fjarlgjast afkvmi unglingsrunum. Htt er vi a unglingurinn veri eim vissan htt framandi vera, au vita ekki hva hann er a hugsa, hva hann vill, hverja hann umgengst ea yfirhfu hvaa rli hann er. a sem tir undir a foreldrar og brn fjarlgjast er stundum hin rka tilhneiging unglingsins til hfnunar. Hann er ekki lengur hi mefrilega barn sem hann var og hgt var a pakka saman eftir rfum og hafa me fjlskyldubo ea feralg.

Mikilvgi foreldranna unglingsskeiinu er hins vegar hafi yfir efa. Einmitt af v unglingurinn er svo rinn og mtaur arf hann vimlanda, horfanda, tttakanda. Og einmitt af v hann arf a marka srstu sna arf hann einhvern til a mta sig vi og agreina sig fr. N reynir enn einu sinni foreldrana: Vilja eirra og getu til a laga hlutverk sitt a breyttum roskarfum afkvmisins. mean einstaklingurinn var barn buu foreldrarnir sig hylli ess og ofurmati. N er einatt hi gagnsta upp teningnum: Foreldrar eru litnir gagnrnni augum og eir spurir nrgngulla spurninga. En sta ess a snast vrn ea flja af hlmi er nausynlegt a foreldrarnir su til staar sem vimlendur og slnahirar. Unglingsrin hljta jafnan a vera miki togstreitutmabil me tluveru tilfinningalagi. Ekki er ng me a s verld sem unglingurinn a ganga inn s ljs, heldur hefur hann engan sjlfskipaan sess henni. Hann verur a ryja sr til rms, finna eigi mikilvgi. Oft sveiflast unglingar milli fyrirfram uppgjafar, hugaleysis og vonleysis annars vegar og harsvrarar uppreisnar hins vegar. Einstaklingur sem fer gegnum etta mtunar? og vissutmabil er brothtt vera sem hefur rf fyrir sterkan tilfinningalegan bakhjarl foreldrum snum og rum stvinum, auk vina og jafnaldra.

Hrafnhildur Ragnarsdttir, slfringur

Til baka

Prentvn tgfa 

Skoanaknnun

Hefur lit lkama ns mikil hrif hvernig r lur me sjlfa/n ig ?
Svarmguleikar

Skrning pstlista

Tlvupstfang
Skru ig pstlista persona.is til a f frttir og tilkynningar fr okkur framtinni.