Žunglyndi / Greinar

Žunglyndi

Hvaš er žunglyndi?

Viš žekkjum öll aš lundin getur veriš breytileg frį einum tķma til annars. Stundum liggur illa į okkur og viš finnum til leiša og jafnvel depuršar. Viš tökum žį gjarnan til orša į žį leiš "aš žaš liggi fremur illa į okkur ķ dag." Stundum liggur einstaklega vel į okkur og viš erum sérlega vel fyrirkölluš. Oftast eru slķkar sveiflur ešlilegar. Ef sveiflurnar ganga hins vegar śt fyrir įkvešin mörk og fara aš hafa įhrif į daglegt lķf dögum eša vikum saman er lķklegt aš um sjśklegt įstand sé aš ręša. Slķkt gerist hjį einstaklingum sem eiga viš žunglyndi eša gešhvörf aš strķša. 

Žunglyndi felur žó ekki einungis ķ sér dapra lund, heldur fylgja żmsar breytingar į hugsun, hegšun og lķkamsheilsu žunglyndi. Eftir žvķ sem einkennin verša fleiri og tķšari eša meira višvarandi hafa žau snarari įhrif į daglegt lķf. Žunglyndi eykur lķkur į vinnutapi, erfišleikum ķ samböndum og skipbroti ķ nįmi eša vinnu. Žaš gerir horfur žeirra sem eiga viš lķkamleg veikindi aš etja verri (öll endurhęfing veršur t.d. erfišari) og żtir oft undir ofneyslu įfengis og annarra vķmugjafa. Hętta į ofnotkun verkjalyfja, svefnlyfja og róandi lyfja eykst einnig.

Hvaš einkennir žunglyndi?

Viš žekkjum mörg žunglyndiseinkenni af eigin raun og vitum aš žau geta haft margvķsleg įhrif į hegšun okkar, lķšan, hęfni, višhorf og lķkamlega heilsu. Žótt einkennin séu margvķsleg og aš vissu marki einstaklingsbundin, mį greina žau ķ nokkra meginflokka: 

  • Breytt atferli - żmiss konar kvartanir, t.d. um peningaleysi, vinnuna, hįvaša, umhverfiš, einsemd, skort į įst og umhyggju og verri einbeitingu en įšur. Einnig óvirkni, oft er dregiš śr samskiptum viš ašra, męting ķ vinnu versnar, erfišleikar viš aš tjį sig og tala viš ašra verša oft įberandi, tilhneiging til žess aš liggja fyrir uppi ķ rśmi gętir oft, minnkuš kynlķfslöngun og vanręksla eigins śtlits. Lķtil įnęgja fer aš fylgja žvķ sem įšur var gaman. Žį eru sjįlfsvķgshótanir og sjįlfsvķgstilraunir einnig nokkuš algengar hjį einstaklingum meš žunglyndi, einkum ef hlutašeigandi neytir įfengis eša annarra vķmugjafa reglulega. Sjįlfsvķgshugsanir eru mjög algengar ķ langvinnu eša alvarlegu žunglyndi og endurspegla išulega vonleysi og/eša sektarkennd. Stundum endurspegla slķkar hótanir žó einkum reiši ķ garš ęttingja og vina. 
  • Breytt tilfinningavišbrögš - tómleiki, depurš, sumir upplifa frekar dofnar tilfinningar en ašrir finna sįrari og įleitnari tilfinningar en įšur. Žreyta er algeng, einnig kvķši, spenna, eiršarleysi, leiši, įhugaleysi, aukin sektarkennd, vantraust į eigin getu, aukin viškvęmni, tķšari grįtur en įšur. 
  • Skert hęfni - lakari félagshęfni, minna skopskyn en įšur, verri skipulagshęfni og minnkuš hęfni til žess aš leysa vandamįl daglegs lķfs. 
  • Breytt višhorf - lakara sjįlfstraust, sjįlfsmyndin neikvęšari en įšur, svartsżni, vonleysi, hjįlparleysi, eiga von į hinu versta, sjįlfsįsakanir, sjįlfsgagnrżni, sjįlfsvķgshugsanir. Algengt er aš finnast sem ašrir hafi yfirgefiš sig eša séu aš gefast upp į samskiptum žvķ fylgir minnkašur įhugi į samskiptum viš ašra, kynlķfi, mat, drykk, tónlist og hverju žvķ sem venjulega vekur įhuga einstaklingsins. 
  • Lķkamleg einkenni - erfišleikar meš svefn (erfitt aš sofna, sofa mikiš eša vakna snemma), minnkuš kynhvöt, breytt matarlyst (aukin eša minnkuš), žyngdaraukning eša žyngdarminnkun, meltingartruflanir, hęgšartregša, höfušverkir, svimi, sįrsauki og ašrar įlķka kvartanir eša einkenni. 

Žótt segja megi aš söknušur geti veriš hjįlpleg tilfinning sem hvetji mann til žess aš eiga aftur samskipti viš fólk sem skiptir mann mįli, veršur žaš sama ekki sagt um žęr margvķslegu breytingar sem lżst er hér aš ofan: Žęr eru hamlandi į öllu svišum mannlegs lķfs og leiša išulega af sér ómęldar žjįningar hins veika og hans nįnustu.

Örlyndi  
Einkennist af breyttu atferli žar sem viškomandi getur oršiš nįnast eins og gangandi orkubolti sem žarf sķfellt aš hafa eitthvaš fyrir stafni.
Lķkt og ķ žunglyndi er nokkuš einstaklingsbundiš hvaša einkenni eru mest įberandi, en eftirfarandi einkenni eru algeng: 

·         Óešlileg eša óhófleg gleši mišaš viš ašstęšur 

·         Óvenjuleg skapstyggš eša mjög aukinn pirringur 

·         Minnkuš svefn- og hvķldaržörf 

·         Aukin skrafhreifni/tjįningaržörf sem a.m.k. nįnustu taka eftir 

·         Aukinn hraši hugsunar, jafnvel svo aš nżjar og spennandi hugsanir flęša stjórnlaust fram 

·         Aukin kynhvöt 

·         Aukin afthafnasemi og orka 

·         Skert dómgreind og žvķ fylgir oft aukin įhętta ķ fjįrmįlum, ķ starfi og einkalķfi 

·         Breytt framkoma almennt ķ samskiptum ķ samręmi viš ofangreint

Fylgja ašrar raskanir žunglyndi? 
Žunglyndi birtist oft og tķšum samhliša öšrum gešręnum vandamįlum. Kvķšaraskanir eru žar algengastar. Algengt er aš kvķši sé til stašar hjį žeim sem eru žunglyndir. Kvķšamerki koma žį fram jafnhliša žunglyndiseinkennum og žvķ er naušsynlegt aš taka einnig į žeim ķ mešferš. Ekki er alltaf ljóst hvort um einn sjśkdóm sé aš ręša ķ žessum tilvikum og kvķšinn sé hluti af žunglyndisrófi hlutašeigandi eša hvort tvęr ašskildar gešraskanir séu til stašar hjį sama einstaklingi samtķmis.

Eru til mismunandi undirflokkar žunglyndis?

Fręšimenn hafa sett fram hugmyndir um żmsar tegundir žunglyndis sem greina mį frį venjulegum leiša eša sorgarvišbrögšum. Dęmi um undirflokka žunglyndis eru skammdegisžunglyndi eša fęšingaržunglyndi. Mešferšin er ķ megindrįttum hin sama nema žegar gešhvörf eiga ķ hlut og žvķ skipta undirflokkarnir oftast ekki miklu mįli žegar hugsaš er um leišir til aš nį betri lķšan. Hér veršur lżst stuttlega nokkrum undirflokkum žunglyndis. 

Djśp gešlęgš (Major depression-depressive episode
Einkennist af einu eša fleirum tķmabilum žar sem hlutašeigandi finnur fyrir žunglyndiseinkennum sem skulu hafa varaš aš ķ a.m.k. 2 vikur. Lundin er žung, įhugi lķtill eša enginn og getan til aš glešjast minnkar greinilega eša hverfur. Žreyta og framtaksleysi veršur rįšandi. Sjįlfsmat lękkar, svartsżni eša vonleysi einkennir gjarna hugsanir. Matarlyst og svefn breytast gjarnan (skeršast eša aukast), sektarkennd veršur oft įberandi og einbeiting ófullnęgjandi. Žessu įstandi fylgja išulega einhver lķkamleg óžęgindi (höfušverkur t.d.). Margir fyllast vanmętti og óska žess aš žeir vakni ekki upp aš morgni eša finna hvernig sjįlfsvķgshugsanir sękja į og geta oršiš mjög įleitnar og tęlandi. Ķ alvarlegu žunglyndi getur vonleysi og sektarkennd valdiš žvķ aš einstaklingurinn veršur sannfęršur um aš ašrir séu betur komnir įn hans. Slķk vanlķšan skeršir verulega getu einstaklingsins til aš vinna, lęra, hvķlast, borša og taka žįtt ķ athöfnum sem įšur voru gefandi eša įhugaveršar. 

Óyndi (Dysthymia)
Einkennist af žrįlįtri žungri lund sem hefur stašiš yfir nęr lįtlaust ķ a.m.k. 2 įr. Einstaklingar sem žjįst af óyndi geta t.d. lżst lķšan sinni į žann hįtt aš žeir sjįi nįnast aldrei glašan dag eša nįi ekki aš hrista af sér drungann. Žunglyndiseinkennin eru žó fęrri og vęgari en ķ djśpri gešlęgš og raska ekki eins mikiš hęfni manna til aš taka žįtt ķ lķfinu meš ešlilegum hętti. Įhęttan į djśpri gešlęgš er hins vegar mjög mikil eša um 10% į įri hjį žessum hópi. 

Gešhvörf (Bipolar disorder eša manic depressive illness)
Einnig žekkt sem gešhvarfasżki og tvķskauta lyndisröskun, er ekki eins algeng lyndisröskun og žunglyndi. Gešhvörf eru į hinn bóginn žrįlįtari sjśkdómur sem alla jafna į sér lķffręšilegri rętur. Gešhvörf einkennast af sveiflukenndu hugarįstandi sem felur ķ sér bęši uppsveiflur (örlyndi) og nišursveiflur (žunglyndi). Einnig eru išulega einhver tķmaskeiš žar sem žunglyndis- og örlyndiseinkenni geta veriš til stašar samtķmis (mętti nefna slķkt tvķlyndi). Ķ örlyndi (oflęti/manķa) getur einstaklingurinn veriš ör, skrafhreifinn og fullur orku. Örlyndi hefur įhrif į hugsunarhįtt, dómgreind og félagslega hegšun og veldur oft alvarlegum vandamįlum og įrekstrum viš umhverfiš.

Hverjir verša žunglyndir?

Žunglyndi er ein algengasta įstęša fötlunar og lķfsgęšaskeršingar um allan heim. Žaš er žó ašeins nżlega sem žessi sjśkdómur hefur nįš athygli heilbrigšisyfirvalda um allan heim og hefur Alžjóšaheilbrigšisstofnunin (World Health Organization) sett žunglyndi ķ fjórša sęti žeirra sjśkdóma sem valda mestri fötlun og lķfsgęšaskeršingu. Śt frį sömu forsendum veršur žunglyndi oršin önnur algengasta įstęša fötlunar og lķfsgęšaskeršingar ķ heiminum įriš 2020, nęst į eftir kransęšasjśkdómi sem einnig veršur vaxandi vandamįl eftir žvķ sem mešalęvilķkur jaršarbśa aukast. 

Alvarlegt žunglyndi leggst į a.m.k. 25% kvenna og 12% karla į einhverjum tķmapunkti ķ lķfi žeirra. Žrįtt fyrir aš įrangursrķk mešferš sé til stašar viš žunglyndi eru margir sem žjįst mįnušum og įrum saman og tķšni sjįlfsvķga er žvķ mišur hį mešal žessara einstaklinga. Einkennin geta hins vegar tekiš sig upp aftur og er mikilvęgt aš mešhöndla žau įvallt sem fyrst meš öllum tiltękum rįšum sem reynst hafa hinum veika vel į fyrri žunglyndistķmabilum. 

Tališ er aš einn af hverjum 10 meš endurtekiš žunglyndi endi lķf sitt fyrir eigin hendi. Athygli vekur aš fleiri karlmenn taka lķf sitt en konur žrįtt fyrir hęrri tķšni žunglyndis og sjįlfsvķgstilrauna hjį konum. Tengist žaš m.a. žvķ aš karlmenn nota oftar alvarlegri leišir til aš reyna aš enda lķf sitt. Žunglyndi kemur fram hjį öllum aldurshópum žótt tķšnin sé breytileg eftir aldri, t.a.m. hvaš hęst hjį konum į aldrinum 20-40 įra ķ erlendum rannsóknum og į mešal aldrašra. Žęttir eins og įföll, erfišar félagslegar ašstęšur, lķkamleg veikindi og erfšir eru žó sterkari įhęttužęttir en kyn og aldur. 

Žunglyndi mešal kvenna 
Žunglyndi er tvöfalt algengara mešal kvenna en karla. Skżringanna er aš öllum lķkindum aš leita ķ fjölžęttu samspili lķffręšilegra, sįlręnna og félagslegra žįtta. Dęmi žar um eru hormónasveiflur tengdar blęšingum, mešgöngu, fósturlįtum og barnsburši. Konur eru sem hópur kvķšnari aš upplagi en karlar og gjarnari aš įsaka sig žegar eitthvaš fer śrskeišis ķ daglegu lķfi en karlar. Hafa ber žó ķ huga aš meiri breytileiki er įvallt til stašar milli einstaklinga innan hópa en milli hópa. 

Margar konur glķma viš fjölžętt įlag sem fylgir žvķ aš vinna utan heimilis, sinna heimilisstörfum og koma meira aš umönnun eldri ęttingja og sjśkra aš jafnaši. Margar konur eru sérstaklega viškvęmar eftir barnsburš. Hormónabreytingarnar svo og žęr lķkamlegu, įsamt aukinni įbyrgš meš nżjum einstaklingi, geta veriš žęttir sem leiša til fęšingaržunglyndis. Mešferš hjį skilningsrķkum lękni, ljósmóšur eša hjśkrunarfręšingi ķ męšraeftirliti og tilfinningalegur stušningur maka og annarra ęttingja viš hina nżbökušu móšur eru afar mikilvęg til aš hjįlpa henni aš nį bata. Mešferš žunglyndis hjį męšrum meš ungabörn er forsenda žess aš žęr hafi getu og löngun til aš annast ungabarniš og njóta samvistanna viš žaš. 

Žunglyndi mešal aldrašra
Žunglyndi er óneitanlega algengt mešal aldrašra. Žar spila margir žęttir inn ķ, svo sem lakari lķkamleg heilsa, einsemd og breytt félagsleg staša. Žunglyndi er algengara hjį žeim sem eru einmana, hafa misst maka sinn, eiga viš lķkamlega sjśkdóma aš strķša eša bśa viš kröpp kjör. Žaš er margt sem bendir til žess aš žunglyndi kunni aš vera vangreint mešal aldrašra og er žaš hugsanlega vegna hįrrar tķšni lķkamlegra kvartana samfara žunglyndi aldrašra. Vera mį aš hluti heilbrigšisstarfsfólks og sumir ęttingjar lķti į žunglyndiseinkenni mešal aldrašra sem "ešlileg" og žvķ fįi hinir öldrušu hugsanlega sķšur višeigandi mešferš. Mikilvęgara kann žó aš vera aš aldrašir einstaklingar sem žjįst af žunglyndi įtta sig e.t.v. ekki alltaf į žvķ hvaš er į feršinni og kunna aš lķta į vanlķšan sķna sem ešlilegan fylgifisk elli og lakari lķkamlegrar heilsu. 

Žunglyndi mešal barna og unglinga
Sś skošun var lengi rķkjandi mešal sįlfręšinga og gešlękna aš žunglyndi vęri mjög sjaldgęft mešal barna og unglinga. Ķ dag er vitaš aš žetta er rangt. Žunglyndi er frekar algengt mešal unglinga og kemur einnig fram hjį yngri börnum. Einkennin eru oft ekki alveg eins greinileg eins og hjį hinum fulloršnu. 

Žunglyndi mešal barna getur lżst sér meš żmsum hętti. Algengast er aš žaš birtist ķ formi depuršar, pirrings, glešileysis og lakari einbeitingar en įšur. Sum börn verša grįtgjarnari en įšur. Ekki er ólķklegt aš börnin fari aš kvķša mjög fyrir žvķ aš fara ķ skólann og vilji helst alltaf vera nįlęgt foreldrum sķnum. Žęttir eins og breytt svefnžörf (oft aukin hjį unglingum), breytt matarlyst (oft aukin hjį unglingum), miklar skapsveiflur, versnandi nįmsįrangur, misnotkun įfengis og lyfja, lauslęti, grįtköst, afbrotahneigš og flótti aš heiman geta veriš einkenni žunglyndis mešal unglinga. Žaš er athyglisvert aš mešal barna er enginn kynjamunur hvaš tķšnina varšar en frį 13-15 aldri skilur aš og stślkur verša helmingi lķklegri til aš eiga viš žunglyndi og kvķšavandamįl aš strķša en drengir. Meiri hluti barna sem eiga žunglynda foreldra sżna ekki greinileg merki žunglyndis. Eftirfarandi žęttir viršast skipta mestu mįli ķ varšandi įhęttuna į žunglyndi barnsins: 

·         Ef žunglyndi foreldra er skammvinnt er sķšur lķklegt aš žaš valdi žunglyndi barnanna 

·         Ef fleira en žunglyndi foreldris hrjįir fjölskylduna, svo sem atvinnuleysi, miklar skuldir eša miklir hjónabandserfišleikar er lķklegra aš barn fari einnig aš žjįst af žunglyndi; 

·         Žvķ meiri og betri stušning sem fjölskyldan almennt fęr, žeim mun minni lķkur eru į žunglyndi barnanna. 

Žetta undirstrikar mikilvęgi žess aš foreldrar sem žjįst af žunglyndi leiti sér hjįlpar, ekki bara sķn vegna, heldur einnig vegna barna sinna og maka.

Hvaš veldur žunglyndi?

Ekki er vitaš meš vissu hvaš žaš er sem veldur žunglyndi. Greina mį ętlašar orsakir gróflega ķ 3 flokka: Lķffręšilega žętti, sįlręna žętti og félagslega žętti. Žessi skipting er samt mikil einföldun žvķ oftast spila żmsir žęttir saman žegar svęsiš žunglyndi herjar į einstakling. 

Lķffręšilegar orsakir

Žaš er til fjöldinn allur af rannsóknum sem benda į aš lķffręšilegir žęttir eigi sinn žįtt ķ žróun žunglyndis. Sumar rannsóknir hafa bent til ójafnvęgis eša skorts į įkvešnum bošefnum ķ heila, enda hafa flest žunglyndislyf įhrif į virkni žessara bošefna (serótónķn og noradrenalķn). 

Erfšir
Erfšarannsóknir benda sterklega til aš erfšir eigi nokkurn žįtt ķ žróun žunglyndis, a.m.k. hjį žeim sem veikjast endurtekiš. Žįttur erfša er samt langt frį žvķ aš vera aušskilinn og žaš er mjög erfitt aš greina įhrif erfša frį įhrifum umhverfis vegna žess hve margir žęttir fléttast išulega saman ķ tilurš žunglyndis. Erfšažįtturinn er sterkari hjį žeim sem greinast meš gešhvörf heldur en žeim sem greinast meš žunglyndi en fį aldrei oflęti. Žaš er ekki sjśkdómurinn sjįlfur sem erfist, heldur er žaš fremur tilhneigingin til aš veikjast undir įlagi. 

Dęgursveifla
Žaš er langt sķšan menn vissu aš lyndisraskanir og óešlilegt svefnmynstur fęru saman. Hvort tveggja žekkist, aš svefntruflanir leysi sjśkdóminn śr lęšingi og svefntruflanir séu hluti af sjśkdómsmyndinni, en hiš sķšarnefnda er žó mun algengara. Gildir žaš bęši um žunglyndi og örlyndi. 

Sįlręnir žęttir 

Žrįtt fyrir aš erfšir og lķffręšilegir žęttir eigi žįtt ķ orsök žunglyndis eru żmsir sįlręnir žęttir eša umhverfisžęttir einnig mikilvęgir. 

Lengi bżr aš fyrstu gerš segir mįltękiš og flestum foreldrum er ljóst aš margt getur haft mótandi įhrif į žroska barna. Rannsóknir hafa einkum beinst aš įhrifum: 

·         Gagnrżni ķ uppvexti. 

·         Neikvęšs sjįlfsmats. 

·         Įunnins sjįlfsbjargarleysis. 

·         Missi foreldris, einkum móšur, žegar börn eru ung aš aldri. 

·         Ofverndar įn nęrgętni. 

Lķtum nś nįnar į žessa žętti og nokkrar tilgįtur um mikilvęgi žeirra: 

Gagnrżni ķ uppvexti
Žegar žróun sjśkdóms er rannsökuš, er athugaš vel hvort barniš hafi alist upp ķ umhverfi sem mótast af gagnrżni og tilętlunarsemi gagnvart žvķ, en um leiš tilfinningalegu skeytingarleysi gagnvart višbrögšum žess. Žetta gerir barninu erfitt fyrir meš aš žróa og višhalda sjįlfsviršingu sinni žegar žaš žarf aš takast į viš óhjįkvęmileg įreiti uppvaxtarįranna. Žessi reynsla kann aš hindra barniš ķ aš žroskast ķ samręmi viš eigin óskir og žarfir. Žaš veršur fyrir vikiš hįš žvķ aš fį višurkenningu, stušning og umbun frį öšrum. Upp śr žessu getur žróast persónugerš sem einkennist af ónógu sjįlfstrausti og hlédręgni, einkum gagnvart hagsmunaįgreiningi og ósętti, žar eš žessir einstaklingar óttast aš spilla tengslum viš ašra. Óttinn viš aš móšga ašra eša spilla samskiptum viš ašra getur žį oršiš hamlandi vegna žess aš višurkenning annarra skiptir mjög miklu mįli fyrir sjįlfsviršingu žeirra. Žessum einstaklingum vex ķ augum aš fylgja eftir óskum sķnum, kröfum og žörfum sem ķ augum flestra annarra er į hinn bóginn bęši naušsynlegt og sjįlfsagt. 

Neikvętt sjįlfsmat
Ašrar kenningar um gešlęgš beina ekki athyglinni svo mjög aš bernskuįrum, heldur ganga śt frį žvķ aš višurkenning einstaklings byggist į skynsemi og reynslu. Ķ krafti slķkrar višurkenningar sé tilfinningalķf og hegšun aš verulegu leyti įkvöršuš af žvķ hvernig einstaklingurinn lķtur į sig eša metur sjįlfan sig og samskipti sķn viš ašra. Ķ žunglyndi hęttir sjśklingnum til aš tślka boš frį umhverfinu į neikvęšan og gagnrżninn hįtt og um leiš styrkja žaš neikvęša og gagnrżna įlit sem hann hefur į sjįlfum sér. Žetta getur leitt til hugsunarhįttar sem leggur įherslu į žaš leišinlega, neikvęša og gagnrżna og žaš vill draga fólk nišur. 

Įunniš sjįlfsbjargarleysi
Įunniš sjįlfsbjargarleysi getur haft žżšingu viš žróun alvarlegrar gešlęgšar. Vonleysis- eša hjįlparleysistilfinning eru algengir fylgifiskar žunglyndis Žaš kann aš vera įunniš og stafa af žvķ aš einstaklingurinn hefur oršiš fyrir žvķ aš geta ekki mótaš lķfsašstęšur sķnar mišaš viš žarfir sķnar. Slķkt sjįlfsbjargarleysi gęti t.a.m. veriš įberandi hjį börnum foreldra sem beita endurtekiš andlegu eša lķkamlegu ofbeldi og bregšast ekki viš eša skynja ekki tilfinningarlegar žarfir barna sinna. Fulloršnir sem hafa veriš beittir ofbeldi endurtekiš sem börn eru ķ aukinni hęttu aš fį lįgt sjįlfsmat og hęttir meira til aš įsaka sjįlfa sig og upplifa margvķsleg sįlręn og lķkamleg einkenni undir įlagi. 

Foreldramissir
Foreldramissir einn og sér veldur ekki endilega lyndisröskunum. Žar žarf fleira aš koma til, en aldur barna og sį stušningur og umönnun sem žau hljóta ķ kjölfariš eru vęntanlega žar mikilvęgir žęttir. Missir foreldris getur stafaš af fleiri žįttum en daušsfalli, t.d. skilnaši, flutningi tķmabundiš til annars landshluta eša lands og af veikindum. 

Ofvernd įn nęrgętni
Sumar hafa tališ ofvernd įn nęrgętni eša tilfinningu fyrir žörfum barnsins óheppilega fyrir sįlręnan žroska barna. Žęttir eins og skortur į višurkenningu, mikil gagnrżni og skortur į tilfinningalegum stušningi į uppvaxtarįrum hafa žó lķklega meiri įhrif į įhęttu į žunglyndi į fulloršinsįrum.

Hvernig fer greining fram?

Greining fer oftast fram ķ vištali viš sérfręšing, t.d. hjį klķnķskum sįlfręšingi eša gešlękni. Algengt er aš próf eins og Męlikvarši Becks į gešlęgš (BDI) eša önnur sambęrileg próf séu žar höfš til hlišsjónar. Slķk próf eru ekki sķšur mikilvęg til aš meta įrangur mešferšar. Hér į landi er einkum stušst viš ICD-10 flokkunarkerfiš į sjśkrastofnunum, en žaš er flokkunarkerfi sem gefiš er śt af alžjóšaheilbrigšismįlastofnuninni. Einnig er nokkuš algengt aš sérfręšingar hér į landi noti višmiš greiningarkerfis bandarķska gešlęknafélagsins (DSM-IV). 

Skilin į milli einstakra gešsjśkdóma geta oft og tķšum veriš óljós. Žó er naušsynlegt aš greina vel į milli žunglyndis og annarra sjśkdómsmynda og/eša greina žį sjśkdóma sem eru einnig til stašar hjį viškomandi. 

Ķ fyrsta lagi žarf aš greina žunglyndi frį lyndisröskun vegna lķkamslegs sjśkdóms eša įstands. Gott dęmi um slķkt er vanstarfsemi skjaldkirtils, en hśn veldur išulega žunglyndi. Žarf žį ekki annaš aš koma til en gjöf skjaldkirtilshormóns til aš lundin breytist til hins betra į nokkrum dögum. Fullur bati tekur žó lengri tķma. Žunglyndiseinkenni fylgja oft sjśkdómum ķ heila eins og heilablóšföllum og MS. Einnig žarf aš greina žunglyndi frį lyndisröskun vegna lyfja eša vķmugjafa. Sterar geta bęši valdiš žunglyndi og örlyndi og vķmuefni eins og kókaķn, amfetamķn og e-taflan geta valdiš lķfshęttulegu žunglyndi ķ kjölfar neyslu. E-taflan er sérstaklega skęš og getur valdiš višvarandi žunglyndi sem hefur veriš tengt skaša sem regluleg notkun hennar veldur į mištaugakerfi. 

Mešal žeirra sem eru eldri getur oft reynst erfitt aš įtta sig į žvķ hvort hugręn einkenni (s.s. minnistap, skipulagsleysi og erfišleikar meš einbeitingu) séu vegna vitglapa (dementiu) eša žunglyndis. Ķ slķkum tilvikum žarf stundum aš gera ķtarlega lęknisfręšilega, taugafręšilega og taugasįlfręšilega greiningu til aš greina į milli. 

Žį er naušsynlegt aš greina žunglyndi frį ešlilegum višbrögšum viš óešlilegum ašstęšum, s.s. žegar einstaklingar eru aš nį sér upp śr sorg eša įföllum af einhverjum toga. 

Hvaša sįlfręšileg próf er notast viš? 
Žunglyndi er vandmešfariš hugtak. Ekki er hęgt aš smella tommustokk į enni viškomandi og męla dżpt gešlęgšarinnar og žvķ žarf aš meta hana meš öšrum hętti. Ķ žeim tilgangi hafa veriš žróuš żmis próf fyrir heilbrigšisstarfsfólk og rannsakendur og sjįlfspróf fyrir einstaklinga. Hiš algengasta vķša um heim er Męlikvarši Becks į gešlęgš (Beck“s Depression Inventory-BDI). Žessi kvarši er notašur til aš męla dżpt gešlęgšar og samanstendur af 21 fjölvalsspurningu sem męla magn og styrk žunglyndiseinkenna. Žaš tekur u.ž.b. 5-10 mķnśtur aš svara žessu prófi og er hęgt aš taka žetta próf meš reglulegu millibili (t.d. viku- eša hįlfsmįnašarlega) til žess aš fylgjast meš eigin lund og athuga hvort įrangur af mešferš sé aš skila sér.

Hvaša mešferš er ķ boši?

Žaš getur oft veriš erfitt aš tjį sig um eigin lķšan og višurkenna vanlķšan sķna fyrir öšrum. Ķslendingar hljóta oft žann įfellisdóm aš žeir feli tilfinningar sķnar og beri sig mannalega žrįtt fyrir aš undir nišri kraumi óyndi. Žaš er samt mjög mikilvęgt aš opna sig fyrir öšrum og tjį sig um eigin lķšan enda er engin skömm af slķku. Žunglyndi er raunverulegt įstand og į engan hįtt auškenni žess aš viškomandi sé veikgešja eša linur af sér. 

Żmsir mešferšarmöguleikar eru til aš takast į viš žunglyndi. Rannsóknir sżna aš langflestir nį töluveršum bata eftir mešferš. Žaš er žó żmislegt sem žarf aš skoša žegar mešferš er valin, eins og t.d. hve alvarlegt žunglyndiš er, hvaš viškomandi vill sjįlfur og hvaš lęknir eša sįlfręšingur hlutašeigandi telur ęskilegt. Engir tveir einstaklingar eru eins og žarf aš taka miš af žvķ. Oft og tķšum getur veriš heppilegt aš sameina t.d. lyfjamešferš og vištalsmešferš. Įvallt skal einnig hafa ķ huga aš öll hreyfing og hollir lķfshęttir auka lķkurnar į bata. En lķtum nś nįnar į žau mešferšarform sem rannsóknir styšja aš gagnist ķ barįttunni viš žunglyndi. 

Vištalsmešferš 

Žaš getur veriš mjög gagnlegt fyrir žunglynda einstaklinga aš komast ķ vištalsmešferš. Ķ vęgari tilfellum er žetta oft eina mešferšarformiš sem žarf til žess aš hjįlpa viškomandi aš létta sķna lund. Margar ólķkar tegundir vištalsmešferšir fyrirfinnast og žykja įrangursrķkar, s.s. hugręn atferlismešferš, atferlismešferš, samskiptamešferš (interpersonal therapy) og fjölskyldumešferš. 

Hugręn atferlismešferš 
Ķ hugręnni atferlismešferš viš žunglyndi er unniš sérstaklega meš hugsanir sjśklingsins enda einkennast hugsanir žunglyndis sjśklings af mikilli sjįlfsgagnrżni, svartsżni og tilhneigingu til žess aš mikla fyrir sér erfišleika sem viš er aš etja. Mešferšin gengur śt į aš kenna einstaklingnum aš vera gagnrżninn į žessar bjögušu hugsanir ķ staš žess aš samžykkja žęr gagnrżnislaust og auk žess aš gera tilraunir ķ daglegu lķfi til aš kanna hvernig hęgt sé aš nį sem mestum įrangri ķ mešferšinni. Žannig mį draga śr svartsżni og hjįlparleysi sem einkennir hugsanagang ķ žunglyndi. Heimaverkefni miša aš žvķ aš yfirfęra žaš sem lęrist ķ mešferšartķmum į raunverulegar ašstęšur sjśklingsins og breyta žeim vķtahring sem sjśklingar eru gjarnan komnir ķ meš hegšun sķna og hugsanir. Oft varir slķk mešferš ķ 12-20 skipti. 

Atferlismešferš 
Ķ žessu mešferšarformi er fyrst og fremst unniš meš atferli sjśklingsins. Žaš er almennt erfišara aš hafa įhrif į lķšan folks en atferli. Į hinn bóginn fylgir oft betri lķšan breyttu atferli, t.d. ķ samskiptum į vinnustaš eša ķ hjónabandi. Žannig er hęgt aš hefja ferli sem leišir smįm saman til betri lundar og betri samskipta. Žunglyndir einstaklingar eru oft įkaflega óvirkir og athafnasnaušir sem leišir til žess aš žeir velta sér upp śr eigin vanlķšan. Meš žvķ aš leggja upp meš breytt hegšunarmynstur er gjarnan hęgt aš hefja vaxtarhring sem leišir til betri heilsu. 

Samskiptamešferš
Žetta er skammtķmamešferš sem tekur oftast 12-18 heimsóknir sjśklinga meš vikulegu millibili. Žessi tegund mešferšarforms var žróuš sérstaklega til žess aš takast į viš žunglyndi og lögš er meginįhersla į aš leišrétta eša breyta nśverandi félagsstöšu sjśklings. Dagurinn ķ dag er ķ brennidepli ķ mešferšinni og žau samskipti sem verša į milli mešferšarašila og sjśklings. Žau eru sķšan yfirfęrš į raunverulegar ašstęšur. 

Fjölskyldumešferš  
Fjölskyldumešferš er stundum naušsynlegt til aš nį įrangri ķ žunglyndismešferš, einkum ef eitthvaš ķ samskiptamunstri fjölskyldunnar veldur žunglyndi. Žunglyndi maka hefur įvallt mikil įhrif į hinn ašilann ķ sambandinu. Žaš ętti aš vera regla ķ allri mešferš aš bjóša maka hins veika aš koma meš ķ 1 eša fleiri vištöl eftir ašstęšum. 

Lyfjamešferš
Lyfjamešferš getur veriš mjög gagnleg ķ barįttunni viš žunglyndi. Žróun ķ framleišslu gešlyfja hefur gjörbreytt stöšu žunglyndra til hins betra. Nśna er hęgt aš velja śr mörgum lyfjategundum sem hafa ķ rannsóknum sannaš įgęti sitt viš mešferš žunglyndis. Almennt mį segja um žessi žunglyndislyf aš žau auki magn bošefnanna serótónķns og/eša noradrenalķns ķ heila, en žaš vill minnka ķ alvarlegu žunglyni, og komi žannig į jafnvęgi ķ efnafręši taugakerfisins. Algengustu flokkar žunglyndislyfja eru serótónķn-endurupptökuhemjarar (selective serotonin reuptake inhibitors-SSRI’s) og žrķhringa gešdeyfšarlyf (tricyclic antidepressants-TCA’s). Einnig mį nefna lausasölulyfiš Modigen (Jónsmessurunna-Jóhannesarjurt) sem getur nżst fólki meš vęgari form žunglyndis. Žaš mį žó ekki taka meš hefšbundnum žunglyndislyfjum. Žį er hęgt aš nefna ķ žessu tilliti litķum, sem er notaš žegar einstaklingar sveiflast mjög ķ lund, fara żmist of langt upp eša of langt nišur eša žegar gešlęgšir eru endurteknar og alvarlegar žrįtt fyrir langvinna lyfjamešferš meš hefšbundnum žunglyndislyfjum. Įkvöršun um lyfjamešferš er tekin ķ samrįši viš heimilislękni, gešlękni eša ašra lękna sem einstaklingurinn er ķ mešferš hjį. Öll lyf geta haft aukaverkanir, žęr eru vęgari hjį nżrri og dżrari lyfjunum og koma ekki fram nema hjį minnihluta notenda. Nżrri gešdeyfšarlyf eru žó alls ekki virkari en gömlu žrķhringalyfin. 

Raflękningar 
Raflękningar geta veriš naušsynlegar žegar žunglyndiš er oršiš mjög alvarlegt og hefur ekki svaraš lyfjamešferš. Hinn veiki er svęfšur fyrir hverja mešferš. Rafmagniš er notaš til aš kalla fram krampa, en žeir eru dempašir meš vöšvaslakandi lyfjum. Raflękningum geta fylgt vęgar haršsperrur og tķmabundin minniskeršing, en ekki langtķmaaukaverkanir. Žessi tegund mešferšar hefur oft fljótvirk įhrif žar sem hśn į viš og gerir sjśklingi kleift aš verša virkur žįtttakandi ķ daglegu lķfi į nż fyrr en ašrar tegundir mešferšar.

Hvaš getur žś gert sjįlf(ur)?

Einkenni žunglyndis koma fram ķ žvķ aš fólki finnst žaš vera śrvinda, einskis virši, hjįlparvana og vonlaust. Žaš er ekki skrķtiš aš žunglyndum sé į stundum skapi nęst aš gefast upp. Mikilvęgt er aš įtta sig į žvķ aš žessi hugsanagangur og lķšan er hluti af žunglyndinu. Žunglyndiš žarf ekki aš vera nema tķmabundiš įstand og endurspegla hugsanir ķ slķkum veikindum venjulega engan veginn hiš rétta įstand og möguleika į betri lķšan og aukinni getu til aš takast į viš erfišleika. Žunglyndi felur ķ sér neikvęšan hugsunarhįtt sem fjarar smįm saman śt eftir žvķ sem lķšur į mešferš. Žangaš til skaltu hafa hugfast aš: 

·         Setja žér raunsę markmiš og axla ekki of mikla įbyrgš. 

·         Skipta stórum verkefnum ķ smęrri, forgangsraša og gera žaš sem žś getur žegar žś getur. 

·         Vera innan um fólk og trśa einhverjum fyrir lķšan žinni, žaš er yfirleitt betra en tilfinningaleg einangrun. 

·         Taka žįtt ķ öllu sem lętur žér lķša betur, og hafa hugfast aš žótt žś njótir žess ekki eins og įšur žį sé žetta hluti af žvķ sem žś ert aš gera til aš nį betri lķšan. 

·         Létt lķkamsrękt, bķóferš eša žįtttaka ķ hvers konar félagslegum athöfnum gęti hjįlpaš. 

·         Vera višbśinn žvķ aš betri lķšan kemur hęgt į nokkrum vikum og aš žaš geti komiš slęmir dagar inn į milli. 

·         Fresta stórum įkvöršunum žar til žunglyndinu léttir. Įšur en žś gerir miklar breytingar- skilur eša skiptir um starf- skaltu ręša žaš viš einhvern sem žekkir žig vel og hefur hlutlausari afstöšu til žinna mįla. 

·         Reyna ekki aš hrista ekki žunglyndiš af žér og mundu aš meš mešferš og sjįlfshjįlp aukast lķkurnar į betri lķšan dag frį degi. 

·         Muna aš jįkvęšur hugsunarhįttur leysir ķ vaxandi męli hinn neikvęša af hólmi žegar mešferš fer aš hafa įhrif. 

·         Leyfa vinum og vandamönnum aš hjįlpa žér.

Hvert į aš leita? 
Flest allir sįlfręšingar og gešlęknar sem veita mešferš į annaš borš geta ašstošaš viš leit aš réttum śrręšum. Ef hlutašeigandi sérfręšingur hefur ekki sérhęft sig ķ mešferš žunglyndis er nęsta vķst aš hann getur vķsaš į ašila sem er betur fallinn til žess aš hjįlpa žér. Heimilislęknar eru flestir vanir aš mešhöndla žunglyndi hjį skjólstęšingum sķnum og veita oft góš rįš og lyfjamešferš. Ef mešferš heimilislęknis skilar ekki įrangri, žį mun heimilislęknir žinn vafalaust visa žér til gešlęknis eša klķnķsks sįlfręšings til frekari hjįlpar. 

Hvernig geta ašstandendur veitt hjįlp? 
Ašstandendur gegna oft mikilvęgu hlutverki ķ bata žunglynds einstaklings. Žaš er alkunna aš gęši og magn žess stušnings sem viš hljótum frį okkar nįnustu vernda okkur gegn streitu og įlagi daglegs lķfs. Ašstoš žeirra hindrar žó alls ekki alltaf žróun alvarlegs žunglyndis og sjįlfsvķg eiga sér staš ķ sumum tilvikum žrįtt fyrir mikla og góša ašstoš nįnustu vina og ašstandenda. Eftir aš mešferš er hafin geta ašstandendur flżtt fyrir batanum meš stušningi sem getur veriš ķ formi hvatningar, eftirlits meš lyfjagjöf og samverustundum. Einkum er hjįlplegt aš reyna aš virkja hinn veika eftir mętti. Mešferšarašilar geta oft leišbeint fjölskyldunni ķ žessu ferli. Meš sama hętti getur skortur į nįnum tengslum og stušningi aukiš lķkurnar į žvķ aš žunglyndi verši langvinnt. Ķ sumum tilvikum er žó um mjög alvarlegt žunglyndi aš ręša sem krefst margvķslegra śrręša og er mikilvęgt aš ašstandendur gefist ekki upp žótt móti blįsi heldur leiti allra mögulegra leiša til śrbóta fyrir hinn veika. Stundum getur žį žurft aš koma til innlagnar į gešdeild um tķma.

Rśnar Helgi Andrason sįlfręšingur og Engilbert Siguršsson gešlęknir (rįšgjöf)

Til baka

 


© Copyright 2004, Persóna.is. Allur réttur įskilinn.